World Herbal Encyclopedia  : जगातील सर्वात मोठ्या औषधी परंपरांचा हर्बल विश्वकोश तयार, आचार्य बाळकृष्ण यांचं मोठं काम

आचार्य बालकृष्ण यांनी जागतिक हर्बल विश्वकोश तयार केला आहे. ही मालिका 111 खंडांमध्ये आहे. ती औषधी वनस्पती आणि वैद्यकीय परंपरांचा जागतिक संग्रह मानली जाते.

World Herbal Encyclopedia

Source : Getty Images

World Herbal Encyclopedia :  पतंजलीचे आयुर्वेदचे सह-संस्थापक आणि व्यवस्थापकीय संचालक आचार्य बाळकृष्ण यांनी अलीकडेच एक मोठं काम केलं आहे. त्यांनी आजपर्यंतचा सर्वात मोठा हर्बलसंदर्भात प्रयत्न केला आहे. वर्ल्ड हर्बल एन्सायक्लोपीडिया (WHE) नावाची मालिका 111 खंडांमध्ये पसरलेली आहे. औषधी वनस्पती आणि वैद्यकीय परंपरांचा जागतिक संग्रह मानली जात आहे. आजच्या युगात, जिथे सर्वात मोठा संशोधन प्रकल्प देखील काहीशे पानांपर्यंत मर्यादित आहे, तिथे पतंजली योगपीठाचे आचार्य बाळकृष्ण यांनी असे काम केले आहे जे आजपर्यंतचे सर्वात मोठे हर्बल संकलन म्हणता येईल.

विश्वकोशाची रचना

या विश्वकोशाची रचना खूप पद्धतशीर आहे. पहिल्या 102 खंडांमध्ये जगभरातील औषधी वनस्पतींचे तपशीलवार वर्णन आहे. हे वैज्ञानिक क्रमाने मांडलेले आहेत, जिथे लहान वनस्पतींपासून मोठ्या वनस्पतींपर्यंत वर्गीकरण आढळते. 103 वा खंड परिशिष्टाच्या स्वरूपात आहे, ज्यामध्ये अतिरिक्त औषधी वनस्पती जोडल्या गेल्या आहेत. यानंतर, सात खंड आहेत जे वनस्पतींव्यतिरिक्त वैद्यकीय प्रणाली आणि त्यांच्या इतिहासावर केंद्रित आहेत. त्यात नऊ प्रमुख वैद्यकीय परंपरा आणि सुमारे एक हजार उपचार पद्धतींचा उल्लेख आहे. शेवटच्या भागात या महान पुस्तकाची तयारी, प्रक्रिया आणि पार्श्वभूमी नोंदवली आहे.

50  हजार प्रजातींची नोंद

माहितीच्या बाबतीत, हे काम कोणत्याही विद्यमान संदर्भ पुस्तकापेक्षा खूप पुढे आहे. त्यात सुमारे 50 हजार वनस्पती प्रजातींची नोंद आहे, ज्या 7500 हून अधिक प्रजातींमध्ये विभागल्या आहेत. यासोबतच, जगातील दोन हजारांहून अधिक भाषांमधून गोळा केलेली 1.2 दशलक्ष स्थानिक नावे देखील नोंदवली गेली आहेत. 

एवढेच नाही तर सुमारे अडीच लाख वनस्पतींचे समानार्थी शब्द आणि सहा लाखांहून अधिक संदर्भ देखील जोडले गेले आहेत. यामध्ये प्राचीन हस्तलिखिते, पारंपारिक वैद्यकीय ग्रंथ, आधुनिक वैज्ञानिक संशोधन आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा समावेश आहे.

त्यात वनस्पतिशास्त्रीय रेषा रेखाचित्रे आणि चित्रे जोडली गेली आहेत.

हे पुस्तक केवळ शब्दांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. त्यात सुमारे 35 हजार वनस्पतिशास्त्रीय रेषा रेखाचित्रे आणि 30 हजार कॅनव्हास पेंटिंग्ज जोडण्यात आली आहेत, ज्यामुळे वनस्पतींची पाने, फुले, मुळे आणि देठ ओळखणे सोपे होते. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून संशोधकांसाठी हे उपयुक्त असले तरी, हे दृश्य साहित्य सामान्य वाचकाला सोप्या भाषेत ज्ञान समजण्यास मदत करते.

लोकपरंपरांचे संकलन हे देखील या प्रकल्पाचे एक मोठे वैशिष्ट्य आहे. यामध्ये दोन हजारांहून अधिक आदिवासी समुदायांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे. याद्वारे केवळ स्थानिक उपयोग आणि घरगुती उपचारच समोर येत नाहीत तर सांस्कृतिक संबंधांचीही नोंद केली जाते.

या संग्रहात एकूण 2200 लोक पाककृती आणि 964 पारंपारिक पद्धतींचा समावेश आहे. हा भाग क्लिनिकल संशोधन असल्याचा दावा करत नाही, परंतु आतापर्यंत मौखिक परंपरेत असलेली माहिती जपतो.

हा संग्रह डिजिटल स्वरूपात देखील विकसित केला आहे

हा संग्रह अधिक व्यापक करण्यासाठी, तो डिजिटल स्वरूपात देखील विकसित करण्यात आला आहे. त्याचा डेटा WHE पोर्टल नावाच्या ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहे, जो संशोधक आणि संस्थांना शोध आणि वापरण्याची सोय प्रदान करेल.

सध्या त्याच्या प्रती अतिशय मर्यादित संख्येत वितरित केल्या गेल्या आहेत. म्हणूनच आतापर्यंत त्याची पोहोच प्रामुख्याने शैक्षणिक जगत, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि सांस्कृतिक इतिहासकारांपर्यंत होती. त्याचा भविष्यातील परिणाम संशोधन आणि शैक्षणिक जगत किती प्रमाणात स्वीकारते आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म किती व्यापकपणे वापरला जातो यावर अवलंबून असेल.

तज्ञांचे काय मत आहे?

तज्ञांचे मत आहे की या कार्याची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्याची व्याप्ती आणि विविधता. स्थानिक भाषांशी वैज्ञानिक नावे जोडणे, पारंपारिक आणि ऐतिहासिक माहिती एकत्र करणे आणि औषधी ज्ञान व्यवस्थित पद्धतीने सादर करणे.

काही मर्यादा देखील स्पष्ट आहेत. त्यातील मजकूर स्वतंत्र तज्ञांनी पडताळलेला नाही आणि तो पूर्णपणे एकाच व्यक्तीच्या देखरेखीखाली तयार केला गेला आहे. याशिवाय, संस्कृत नावांचा वापर आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण मानकांशी समन्वय साधण्यात अडचणी निर्माण करू शकतो.

जागतिक हर्बल विश्वकोश काय करतो?

एकंदरीत, जागतिक हर्बल विश्वकोश हे व्यावहारिक वैद्यकीय मार्गदर्शक पुस्तक म्हणून पाहिले जाऊ नये तर दीर्घकालीन संग्रह प्रकल्प म्हणून पाहिले पाहिजे. ते ज्ञान जतन करण्यासाठी, संघटित करण्यासाठी आणि सुलभ करण्यासाठी कार्य करते. त्याचा मुख्य वापर संवर्धनाशी संबंधित संस्था, संशोधक आणि विद्वानांसाठी असेल. हे केवळ उपचार किंवा औषध विकासासाठी प्रारंभिक संदर्भ म्हणून काम करेल, तर त्याचे खरे महत्त्व पारंपारिक औषधी ज्ञान भावी पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यात आहे.

महत्वाच्या बातम्या: