Cash Flow Management : स्मार्ट मनी : जास्त मागणीच्या काळात एमएसएमईने कॅश फ्लो कसा टिकवायचा? 5 सोपे उपाय
जास्त मागणीच्या काळात एमएसएमईने कॅश फ्लो टिकवण्याचे 5 सोपे उपाय हा किनारा कॅपिटलच्या संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी हार्दिका शाह यांचा लेख
मोसमानुसार वाढणारी मागणी, प्रमोशनल ऑफर्स किंवा एखाद्या वेळची बाजारातील अचानक वाढ — अशा अधिक मागणीच्या काळात महाराष्ट्रातील ताकदवान सूक्ष्म, लघू आणि मध्यम उद्योग (एमएसएमई) सर्वाधिक व्यस्त असतात. वस्त्रोद्योग, ऑटो घटक, फूड प्रोसेसिंग, रिटेल आणि इलेक्ट्रॉनिक्स यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये काम करणारे MSME महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेचा मोठा आधार आहेत. या व्यवसायांपैकी अनेकांना त्यांच्या वार्षिक उत्पन्नाचा मोठा भाग केवळ काही ‘जास्त मागणीच्या’ महिन्यांमध्ये मिळतो — विशेषतः सणासुदीच्या खरेदीत, पर्यटन हंगामात आणि स्थानिक व्यापार मेळ्यांच्या काळात.
अशा काळात संधी मोठी असली तरी ऑपरेशन्स आणि वर्किंग कॅपिटलवरचा ताणही तितकाच वाढतो. कच्चा माल खरेदी, मजुरी, मार्केटिंग, लॉजिस्टिक्स अशा खर्चांसाठी एमएसएमईला मोठी आगाऊ गुंतवणूक करावी लागते, आणि त्याच वेळी खरेदीदारांकडून देयके मिळण्यास उशीर होऊ शकतो. मजबूत कॅश फ्लो व्यवस्थापन नसल्यास, सर्वाधिक नफा मिळण्याच्या काळातही व्यवसायाची गती कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो.
किनारा कॅपिटलने महाराष्ट्रभरातील हजारो एमएसएमईसोबत केलेल्या कामातून मिळालेल्या अनुभवाच्या आधारे, जास्त मागणीच्या काळात कॅश फ्लो प्रभावीपणे व्यवस्थापित करण्याचे पाच खात्रीशीर उपाय येथे दिले आहेत.
1. खर्च आणि रोख गरजा आधीच अंदाज करा
आव्हान : महाराष्ट्रातील एमएसएमई व्यवसायांमध्ये बाजारातील चढउतार, सण-उत्सव किंवा प्रादेशिक कार्यक्रमांमुळे अचानक मागणी वाढते. विक्री प्रत्यक्षात होण्यापूर्वीच अधिक गुंतवणुकीची गरज भासते. किती अतिरिक्त भांडवल लागेल याचा स्पष्ट अंदाज नसेल तर गरजा कमी लेखल्या जातात आणि वृद्धीच्या संधी हुकू शकतात.
उपाय : मागील सर्वाधिक मागणीच्या हंगामांचा — जसे गणेशोत्सव, सणासुदीची खरेदी किंवा प्रादेशिक व्यापार प्रदर्शनं — आढावा घ्या. त्यावरून आगामी विक्री आणि खर्चाचा वास्तववादी अंदाज तयार करा. उत्पादन, पॅकेजिंग, वाहतूक, कर्मचारी व्यवस्थापन आणि मार्केटिंग यांसह अपेक्षित प्रत्येक खर्चाचा सविस्तर तक्ता तयार करा. उपलब्ध रोकड आणि अपेक्षित खर्च यांची तुलना करून लवकरच ‘फायनान्सिंग गॅप’ ओळखा. स्पष्ट आर्थिक अंदाज तयार ठेवल्याने अनावश्यक खर्च टळतो आणि गरज पडेल तेव्हा निधी सहज उपलब्ध राहतो.
2. देयके आणि उशिरा मिळणारे पेमेंट व्यवस्थापित करा
आव्हान : महाराष्ट्रातील अनेक एमएसएमई — विशेषतः पुणे, छत्रपती संभाजीनगर किंवा नाशिकमधील मोठ्या उत्पादकांना पुरवठा करणारे — उशिरा मिळणाऱ्या देयकांमुळे वर्किंग कॅपिटलवर ताण अनुभवतात. किरकोळ विक्रेते आणि वितरकांचा बिलिंग सायकलही मोठा असतो, त्यामुळे विक्री चांगली असूनही कॅश फ्लो विस्कळीत होऊ शकतो.
उपाय : लवकर पेमेंट करणाऱ्या ग्राहकांना डिस्काउंट देणे किंवा आंशिक आगाऊ रक्कम घेणे यामुळे वसुलीचा वेग वाढू शकतो. एमएसएमईची तरलता सुरक्षित ठेवण्यासाठी आयकर अधिनियमातील कलम 43B(h) (वित्त अधिनियम 2023) अंतर्गत असलेला 45 दिवसांत पेमेंटचा नियम कठोरपणे अमलात आणा. शक्य असल्यास डिजिटल इन्व्हॉइसिंग, ऑटो-रिमाइंडर्स आणि ट्रॅकिंग सिस्टीम वापरा—यामुळे वसुली वेगवान होते आणि मॅन्युअल फॉलो-अपवरचा अवलंब कमी होतो.
3. पुरवठा साखळी अधिक मजबूत करा
आव्हान : पावसाळ्यातील वाहतूक विलंब, कच्चा माल कमी पडणे किंवा इतर अडथळ्यांमुळे महाराष्ट्रातील प्रमुख एमएसएमई क्लस्टर्समध्ये उत्पादनात अडथळे निर्माण होतात. काही मोजक्या पुरवठादारांवर अवलंबून राहिल्यास सर्वोच्च मागणीच्या काळात स्टॉक संपणे किंवा खर्च वाढणे यांसारख्या समस्या तीव्र होऊ शकतात.
उपाय : ठाणे, कोल्हापूर, नागपूर यांसारख्या औद्योगिक केंद्रांमध्ये असलेल्या विविध पुरवठादारांशी दीर्घकालीन संबंध तयार करा. आपल्या ‘रिसिव्हेबल सायकल’शी जुळतील अशा पेमेंट अटी ठरवा आणि ‘स्टॅगर्ड पेमेंट’ किंवा ‘पे-अॅज-यू-यूज’सारख्या लवचिक पद्धतींचाही विचार करा. मागणी वाढण्यापूर्वीच आपल्या लॉजिस्टिक्स नेटवर्कची चाचणी घ्या, जेणेकरून ‘लास्ट-माईल डिलिव्हरी’ भागीदार वाढीव मालवाहतूक सुरळीत हाताळू शकतील.
4. अल्पकालीन वित्तपुरवठ्याचा वापर करा
आव्हान : उत्तम नियोजन करूनही, मोठ्या ऑर्डर पूर्ण करण्यासाठी व्यवसाय जलद गतीने वाढवावा लागतो आणि त्यावेळी कॅश फ्लोमध्ये तात्पुरती तूट निर्माण होणे सहज शक्य असते. खर्च वाढत असताना पेमेंट विलंबित झाल्यास ऑपरेशन्स मंदावू शकतात.
उपाय : विश्वासार्ह आर्थिक भागीदार शोधा जे जलद, तारणमुक्त वर्किंग कॅपिटल उपाय देतात. किनारा कॅपिटलसारख्या फिनटेक एनबीएफसी संस्था अल्पकालीन तरलता तुटवडा भरून काढण्यासाठी जलद कर्ज मंजुरी देतात, ज्यामुळे एमएसएमईना कच्चा माल खरेदी, साठा वाढवणे किंवा मोठ्या ऑर्डर वेळेत पूर्ण करणे सोपे जाते. अशा लवचिक वित्तपुरवठ्यामुळे वाढीच्या संधी कधीही हुकू देण्याची वेळ येत नाही.
5. तात्पुरत्या ऑपरेशनल खर्चाचे नियोजन करा
आव्हान : जास्त मागणीच्या काळात अनेक एमएसएमई व्यवसाय तात्पुरते ऑपरेशन्स वाढवतात—उदा. अतिरिक्त शिफ्ट लावणे, अतिरिक्त गोदाम भाड्याने घेणे किंवा सीझनल कामगारांची नेमणूक करणे. हे अल्पकालीन खर्च आधी अंदाजले नाहीत तर कॅश फ्लोवर ताण वाढू शकतो.
उपाय : अशा तात्पुरत्या खर्चाचा आधीच अंदाज तयार करा आणि त्यासाठी स्वतंत्र बजेट ठरवा. लवचिकतेसाठी अल्पकालीन भाडे, कमिशन-आधारित कर्मचारी किंवा सीझनल स्टाफिंग अशा पर्यायांचा वापर करा. प्रत्येक ऑपरेशनल गुंतवणुकीचा ‘रिटर्न’ मोजून बघा, जेणेकरून प्रत्येक खर्च थेट नफ्यात भर घालतो याची खात्री राहील.
महाराष्ट्रातील एमएसएमई उद्योगांसाठी मागणी वाढलेल्या काळात कॅश फ्लो प्रभावीपणे व्यवस्थापित करणे हे स्थिरतेत अडकण्यापेक्षा सतत वाढ साधण्यातील मोठा फरक ठरू शकते. योग्य आर्थिक नियोजन, पुरवठादारांशी सक्रिय समन्वय आणि वेळेवर मिळणारा कर्जपुरवठा यांच्या मदतीने स्थानिक उद्योजक प्रत्येक ‘जास्त मागणीचा काळ’ आपल्या व्यवसायाची पायाभरणी अधिक भक्कम करण्याची संधी बनवू शकतात.
महाराष्ट्रातील एमएसएमई व्यवसायांसाठी मागणी वाढलेल्या काळात कॅश फ्लो नीट हाताळणे खूप महत्त्वाचे आहे. हेच त्यांच्या वाढीला गती देऊ शकते किंवा वाढ थांबण्याची शक्यता वाढवू शकते. योग्य आर्थिक नियोजन, पुरवठादारांशी चांगला समन्वय आणि वेळेवर मिळणारा कर्जपुरवठा यामुळे उद्योजकांना प्रत्येक जास्त मागणीचा काळ हा त्यांच्या व्यवसायाला आणखी मजबूत करण्याची संधी बनवता येतो.
हार्दिका शाह, संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी, किनारा कॅपिटल
महत्त्वाच्या बातम्या
