SpaDeX, Space Docking Experiment : तरच 'चांदोमामा'कडून सँपल आणता येणार! इस्रो आज थेट अंतराळात बुलेटच्या वेगाने दोन अंतराळयान जोडणार, स्पेसेक्स मोहिमेचे लॉन्चिंग

SpaDeX, Space Docking Experiment : भारताला स्वतःची डॉकिंग यंत्रणा विकसित करावी लागली कारण कोणत्याही अंतराळ संस्थेने या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेचा तपशील शेअर केला नाही.

SpaDeX, Space Docking Experiment

Source : PTI

SpaDeX, Space Docking Experiment : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (Indian Space Research Organisation) म्हणजेच इस्रो स्पेसएक्स मिशन लाँच करण्यास सज्ज आहे. या मोहिमेत बुलेटच्या वेगापेक्षा दहापट वेगाने अंतराळात प्रवास करणारी दोन यान एकत्र केली जाणार आहेत. याला डॉकिंग म्हणतात. मोहीम यशस्वी झाल्यास रशिया, अमेरिका आणि चीननंतर असे करणारा भारत हा चौथा देश ठरेल. भारताची चांद्रयान-4 मोहीम या मोहिमेच्या यशावर अवलंबून आहे, ज्यामध्ये चंद्राच्या मातीचे नमुने पृथ्वीवर आणले जातील.

किफायतशीर तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक मिशन SpaceX 30 डिसेंबर रोजी PSLV-C60 रॉकेटवरून श्रीहरिकोटा येथून रात्री 10 वाजता प्रक्षेपित केले जाईल. रात्री 09.30 वाजल्यापासून ते इस्रोच्या यूट्यूब चॅनेलवर लाईव्ह स्ट्रिमिंग होईल.

Spacex मिशनचे उद्दिष्ट 

• जगाला डॉकिंग आणि अनडॉकिंग तंत्रज्ञान दाखवणे
• कमी पृथ्वीच्या कक्षेत दोन लहान अंतराळयानांचे डॉकिंग आणि अनडॉकिंग तंत्रज्ञान प्रदर्शित करण्यासाठी.
• दोन डॉक केलेल्या स्पेसक्राफ्टमध्ये इलेक्ट्रिक पॉवर हस्तांतरित करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक.
• स्पेस डॉकिंग म्हणजे अंतराळात दोन स्पेसक्राफ्ट जोडणे  

🎉 Launch Day is Here! 🚀

Tonight at precisely 10:00:15 PM, PSLV-C60 with SpaDeX and innovative payloads are set for liftoff.

SpaDeX (Space Docking Experiment) is a pioneering mission to establish India's capability in orbital docking, a key technology for future human… pic.twitter.com/147ywcLP0f

— ISRO (@isro) December 30, 2024

स्पेसएक्स मिशन प्रक्रिया 

• या मोहिमेत टार्गेट आणि चेझर या दोन लहान अंतराळयानांचा समावेश आहे. हे PSLV-C60 रॉकेटमधून 470 किमी उंचीवर वेगळ्या कक्षेत सोडले जातील.
• तैनात केल्यानंतर, अंतराळ यानाचा वेग ताशी 28,800 किलोमीटर असेल. हा वेग व्यावसायिक विमानाच्या वेगाच्या 36 पट आणि बुलेटच्या वेगाच्या 10 पट आहे.
• आता लक्ष्य आणि पाठलाग करणारे अंतराळयान दूरच्या पल्ल्याच्या भेटीचा टप्पा सुरू करेल. या टप्प्यात दोन अंतराळयानांमध्ये थेट संवाद साधता येणार नाही. त्यांना जमिनीवरून मार्गदर्शन केले जाईल.
• अंतराळयान जवळ येईल. 5km ते 0.25km दरम्यानचे अंतर मोजताना लेझर रेंज फाइंडर वापरेल. डॉकिंग कॅमेरा 300 मीटर ते 1 मीटरच्या रेंजसाठी वापरला जाईल. व्हिज्युअल कॅमेरा 1 मीटर ते 0 मीटर अंतरावर वापरला जाईल.
• यशस्वी डॉकिंगनंतर, दोन अंतराळ यानांमधील विद्युत ऊर्जा हस्तांतरणाचे प्रात्यक्षिक केले जाईल. त्यानंतर स्पेसक्राफ्टचे अनडॉकिंग होईल आणि ते दोघेही आपापल्या पेलोडचे ऑपरेशन सुरू करतील. हे सुमारे दोन वर्षे मौल्यवान डेटा प्रदान करणे सुरू ठेवेल.

स्पेसक्राफ्ट ए मध्ये कॅमेरा आणि स्पेसक्राफ्ट बी मध्ये दोन पेलोड

डॉकिंग प्रयोगानंतर स्टँडअलोन मिशन टप्प्यासाठी, स्पेसक्राफ्ट ए मध्ये हाय रिझोल्यूशन कॅमेरा (HRC) असतो. स्पेसक्राफ्ट B मध्ये दोन पेलोड आहेत. लघु मल्टीस्पेक्ट्रल (MMX) पेलोड आणि रेडिएशन मॉनिटर (RadMon). हे पेलोड उच्च रिझोल्यूशन प्रतिमा, नैसर्गिक संसाधनांचे निरीक्षण, वनस्पती अभ्यास आणि ऑन-ऑर्बिट रेडिएशन पर्यावरण मोजमाप प्रदान करतील ज्यात अनेक अनुप्रयोग आहेत.

मिशन का आवश्यक आहे

• चांद्रयान-4 मिशनमध्ये या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाईल ज्यामध्ये चंद्रावरील नमुने पृथ्वीवर परत आणले जातील.
• अंतराळ स्थानक तयार करण्यासाठी आणि नंतर तेथे प्रवास करण्यासाठी डॉकिंग तंत्रज्ञानाची देखील आवश्यकता असेल.
• हे तंत्रज्ञान उपग्रह सेवा, आंतरग्रह मोहिमेसाठी आणि चंद्रावर मानव पाठवण्यासाठी आवश्यक आहे.

भारताने डॉकिंग यंत्रणेचे पेटंट घेतले

या डॉकिंग यंत्रणेला 'इंडियन डॉकिंग सिस्टम' असे नाव देण्यात आले आहे. इस्रोने या डॉकिंग प्रणालीचे पेटंटही घेतले आहे. भारताला स्वतःची डॉकिंग यंत्रणा विकसित करावी लागली कारण कोणत्याही अंतराळ संस्थेने या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेचा तपशील शेअर केला नाही.

24 पेलोड देखील प्रयोगासाठी मिशनकडे पाठवले जात आहेत

सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रयोगांसाठी या मिशनमध्ये 24 पेलोड देखील पाठवले जात आहेत. हे पेलोड पीओईएम (पीएसएलव्ही ऑर्बिटल एक्सपेरिमेंटल मॉड्यूल) नावाच्या पीएसएलव्ही रॉकेटच्या चौथ्या टप्प्यात नेले जातील. 14 पेलोड्स ISRO चे आहेत आणि 10 पेलोड्स गैर-सरकारी संस्था (NGEs) चे आहेत.

• 16 मार्च 1966 रोजी अमेरिकेने प्रथमच डॉक केले
• 16 मार्च 1966 रोजी जेमिनी VIII मोहिमेत अंतराळात दोन अंतराळयानांचे पहिले डॉकिंग पूर्ण झाले. जेमिनी VIII अंतराळयान एजेना लक्ष्य वाहनासह डॉक झाले, जे त्याच दिवशी आधी प्रक्षेपित केले गेले होते.
• सोव्हिएत युनियनने, आता रशियाने 30 ऑक्टोबर 1966 रोजी प्रथम दोन अंतराळयान अवकाशात सोडले. मानवरहित कॉसमॉस 186 आणि 188 नंतर आपोआप डॉक केले गेले. डॉकिंग हे सोव्हिएत युनियनच्या उड्डाण कार्यक्रमात एक महत्त्वाचे पाऊल होते.
• चीनचे पहिले स्पेस डॉकिंग 2 नोव्हेंबर 2011 रोजी झाले, जेव्हा अनक्युड शेन्झो 8 अंतराळयानाने तिआंगॉन्ग-1 स्पेस लॅब मॉड्यूलसह ​​यशस्वीपणे डॉक केले. हे डॉकिंग चीनमधील गान्सू येथील जिउक्वान सॅटेलाइट लॉन्च सेंटरमध्ये झाले.

इतर महत्वाच्या बातम्या