भारताचा व्यापार वाढला, जगातील सर्वात मोठा 8 वा सेवा निर्यातदार देश, नीती आयोगाच्या अहवालातून महत्वाची माहीती समोर 

नीती आयोगाच्या अहवालानुसार भारताचा व्यापार वाढत आहे. परंतु तो संतुलित नाही. जानेवारी ते मार्च 2026 या तिमाहीत एकूण व्यापार 1.84 ट्रिलियन डॉलर्सवर पोहोचला आहे.

NITI Aayog Report

Source : Getty Images

NITI Aayog Report :  नीती आयोगाच्या अहवालानुसार भारताचा व्यापार वाढत आहे. परंतु तो संतुलित नाही. जानेवारी ते मार्च 2026 या तिमाहीत एकूण व्यापार 1.84 ट्रिलियन डॉलर्सवर पोहोचला असून, त्यात 5.4 टक्के वाढ नोंदवली गेली आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की निर्यातीपेक्षा (4.2 टक्के) आयात (6.5 टक्के) अधिक वेगाने वाढत आहे. याचा अर्थ असा की भारताचे बाह्य अवलंबित्व जास्त आहे आणि जागतिक बाजारपेठेत देशांतर्गत उत्पादन तितक्या वेगाने वाढत नाहीये.

वस्तू व्यापार दबावाखाली, सेवा क्षेत्राचा आधार

अहवालातील आकडेवारीनुसार, वस्तूंची निर्यात 2.8 टक्के ने घटून 112 अब्ज डॉलर्सवर आली, तर आयात 11.9 टक्केने वाढून 195.5 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली. यावरून हे स्पष्ट होते की उत्पादन क्षेत्र अजूनही दबावाखाली आहे, परंतु सेवा क्षेत्र, विशेषतः आयटी आणि डिजिटल सेवा, सावरण्यात यशस्वी झाले आहे. सेवांची निर्यात 9 टक्के ने वाढून 111 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली, परिणामी 60.4 अब्ज डॉलर्सचा व्यापार अधिशेष निर्माण झाला. हा अधिशेष भारताची एकूण व्यापार तूट नियंत्रणात ठेवत आहे.

व्यापार तूट - नियंत्रणात, पण धोके कायम

वस्तू आणि सेवांचा विचार करता, तूट 23.15 अब्ज डॉलर्सवर नोंदवली गेली, जी या वर्षातील दुसरी सर्वात कमी तूट आहे. अहवालातील आलेखांवरून असेही दिसून येते की वर्षाच्या दुसऱ्या सहामाहीत तूट काही प्रमाणात कमी झाली, परंतु ही सुधारणा कायमस्वरूपी मानली जाऊ शकत नाही, कारण ती मोठ्या प्रमाणावर सेवा क्षेत्रावर अवलंबून आहे.

निर्यात-आयात नमुना काय दर्शवतो?

अहवालानुसार, विद्युत यंत्रसामग्री, खनिज इंधन आणि अणुभट्टी यांसारखी क्षेत्रे भारताच्या निर्यातीत आघाडीवर आहेत. लोह आणि पोलाद (18.4 टक्के) आणि वाहने (14.2 टक्के) यांच्या निर्यातीत लक्षणीय वाढ झाली. दरम्यान, रत्ने आणि दागिन्यांच्या निर्यातीत घट झाली, जे जागतिक मागणी कमकुवत असल्याचे दर्शवते. आयातीत सर्वाधिक वाढ सोने आणि चांदीशी संबंधित श्रेणींमध्ये (82 टक्के) झाली, तर खनिज इंधन (-11 टक्के) आणि लोह व पोलाद (-16.8 टक्के) यांच्या आयातीत घट झाली. यावरून असे सूचित होते की देशांतर्गत उपभोग आणि गुंतवणुकीच्या पद्धतींमध्येही बदल होत आहे.

अहवालातील एक महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की भारत हळूहळू विविध देशांसोबत आपला व्यापार वाढवत आहे.
पहिल्या 10 देशांचा निर्यातीतील वाटा 50 टक्केपर्यंत घसरला आहे. आयातीवरील अवलंबित्वही कमी झाले आहे, परंतु वस्तुस्थिती अशी आहे की चीन आणि रशियाकडून होणारी आयात अजूनही वाढत आहे. चीनवरील अवलंबित्व हा एक मोठा धोका आहे, विशेषतः उत्पादन आणि औषधनिर्माण क्षेत्रात.

सेवा क्षेत्र: सातत्याने मजबूत होत असलेली पकड

2025 मध्ये भारत जगातील ८ वा सर्वात मोठा सेवा निर्यातदार देश बनला.
2015 ते 2025 दरम्यान सेवा निर्यातीत जवळपास तिप्पट वाढ झाली.
वाढीचा दर 10.3 टक्के होता (जागतिक 6.6 टक्के पेक्षा जास्त).

अहवालातील एक महत्त्वाचा संकेत असा आहे की, भारताची सेवा निर्यात आता केवळ अमेरिकेवर अवलंबून नाही.

उत्तर अमेरिकेचा वाटा घटला
युरोपचा वाटा वाढला
या विविधीकरणामुळे दीर्घकालीन स्थिरता मिळते.

फार्मा क्षेत्र - प्रमाणामध्ये ताकद! मूल्यामध्ये कमजोरी

अहवालात प्रामुख्याने औषधनिर्माण क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित केले आहे, आणि इथेच सर्वात मोठा विरोधाभास दिसून येतो. भारत जगाला परवडणारी जेनेरिक औषधे पुरवतो.

आफ्रिका - 50 टक्के
अमेरिका - 40 टक्के 
युनायटेड किंगडम - 25 टक्के

 बायोलॉजिक्स, लस आणि प्रगत उपचारपद्धती यांसारख्या उच्च-मूल्याच्या विभागांमध्ये भारताचा वाटा खूपच कमी आहे (सुमारे 0.6 टक्के). 
एपीआयसाठी चीनवर 65 टक्के अवलंबित्व
संशोधन आणि विकास (R&D) खर्च केवळ 7 टक्के आहे (जागतिक 15 ते 20 टक्के)
याचा अर्थ असा की, भारत प्रमाणामध्ये मोठा आहे, परंतु तंत्रज्ञान आणि मूल्यामध्ये मागे आहे.

जागतिक कल - किमती आणि धोरणात्मक दबाव

अहवालात असे दिसून येते की कच्चे तेल, कोळसा आणि मौल्यवान धातूंच्या किमतींमध्ये चढ-उतार सुरूच आहेत.

सोन्या-चांदीच्या किमती वाढल्या.
ऊर्जेच्या किमतींवरही दबाव आहे.

याव्यतिरिक्त, अमेरिका-चीन व्यापार घडामोडी, डब्ल्यूटीओमधील अनिश्चितता आणि नवीन मुक्त व्यापार करारांचे (FTA) उपक्रम हे दर्शवतात की जागतिक व्यापार वातावरण वेगाने बदलत आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, जर भारताला भविष्यात एक मोठी व्यापारी शक्ती बनायचे असेल, तर केवळ निर्यात वाढवणे पुरेसे ठरणार नाही. उच्च-मूल्य उत्पादने, तंत्रज्ञान आणि संशोधन व विकास (R&D) यांवर लक्षणीय भर दिला जाईल.