Dengue vs Typhoid: तुमच्या मुलाला ताप आला? खूप डोकंही दुखतं? डेंग्यू किंवा टायफॉइडची लक्षणं तर नाही ना? कसं ओळखाल?
Dengue vs Typhoid in Children: तुमचे मूल शाळेतून घरी येतानाच तीव्र डोकेदुखीची तक्रार घेऊन आले आणि संध्याकाळपर्यंत त्याला 103°फॅरनहाइटपर्यंत ताप चढला असेल तर काय करावे?
Dengue vs Typhoid: पावसाळा हा वाढत्या आजारपणाचा ऋतू म्हणून ओळखला जातो. उच्च आर्द्रता आणि साचलेले पाणी विविध विषाणू आणि जीवाणूंच्या वाढीसाठी पोषक वातावरण निर्माण करतात. त्यामुळेच पालकांनी पावसाळ्यातील विविध संसर्गांबद्दल आणि ते कसे ओळखावेत याबद्दल जागरूक असणे महत्त्वाचे आहे. डेंग्यू आणि टायफॉइड हे दोन संसर्ग आहेत जे सामान्यतः पावसाळ्यात वाढतात. त्यांची सुरुवात अनेकदा प्रचंड ताप, थकवा, अंगदुखी, अशक्तपणा, भूक न लागणे आणि मळमळ अशा सारख्या दिसणाऱ्या लक्षणांनी होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यात त्यांच्यातील फरक ओळखणे कठीण होते. नक्की काय होत आहे हे शोधण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
लक्षणे तीच पण आजार वेगवेगळे (Child Has a High Fever How to Recognize)
डेंग्यू आणि टायफॉइडची सुरुवातीची लक्षणे सारखी वाटत असली तरी त्यांची कारणे, प्रसाराची पद्धत आणि शरीरावरील परिणाम खूप वेगळे आहेत. डेंग्यू हा एक विषाणूजन्य संसर्ग आहे. तो संक्रमित एडीस डासांच्या चाव्यामुळे पसरतो. हे डास निवासी भागांमध्ये आणि शाळांमध्ये व त्यांच्या आसपास साचलेल्या पाण्यात प्रजनन करतात. टायफॉइड हा साल्मोनेला टायफीमुळे होणारा जीवाणूजन्य संसर्ग आहे आणि तो दूषित अन्न व पाण्याद्वारे पसरतो. अस्वच्छता, पिण्याचे असुरक्षित पाणी आणि अन्नाची अपुरी स्वच्छता असलेल्या ठिकाणी याचा धोका जास्त असतो.
डेंग्यूला अनेकदा फसवा आजार म्हटले जाते. कारण त्याची सुरुवातीची लक्षणे इतर अनेक आजारांसारखी असू शकतात. त्यामुळे पहिल्या काही दिवसांत निदान करणे कठीण होते. डेंग्यूची काही प्रमुख लक्षणे म्हणजे अंगावर पुरळ येण्यासह ताप, डोळ्यांच्या हालचालीने वाढणारी डोळ्यांच्या मागे वेदना आणि 'हाडे मोडल्यासारखी वेदना' असे वर्णन केली जाणारी तीव्र अंगदुखी.
डेंग्यूचा आजार वेगाने वाढू शकतो आणि काही प्रकरणी रुग्णालयात दाखल करण्याची गरज भासते व तो जीवघेणा ठरू शकतो. ताप कमी होतो आणि पालकांना वाटते की त्यांच्या मुलाची प्रकृती सुधारत आहे, तेव्हाच डेंग्यूची गंभीर लक्षणे दिसायला सुरूवात होते. गंभीर डेंग्यूमध्ये रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होते आणि त्यातून गळती सुरू होते. त्यामुळे अंतर्गत रक्तस्त्राव होतो आणि अवयव निकामी होण्याची शक्यता असते. धोक्याच्या लक्षणांमध्ये तीव्र पोटदुखी, सतत उलट्या होणे, नाकातून किंवा हिरड्यांमधून रक्त येणे, शौचातून रक्त पडणे, नेहमीपेक्षा जास्त थकवा किंवा अस्वस्थतेची लक्षणे यांचा समावेश होतो.
याउलट टायफॉइड कमी वेगाने विकसित होतो. त्यात अनेक दिवसांपर्यंत ताप हळूहळू वाढत जातो. याची वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षणे म्हणजे पोटदुखी, भूक न लागणे, बद्धकोष्ठता किंवा अतिसार आणि उलट्या होणे. काही रुग्णांच्या छातीवर आणि पोटावर गुलाबी रंगाचे ठिपके देखील दिसू शकतात. ते टायफॉइड तापाचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षण आहे. गंभीर प्रकरणांमध्ये टायफॉइडमुळे आतड्याला छिद्र पडू शकते आणि आतड्याची भिंत फाटते. यामुळे पेरिटोनायटिस, सेप्सिस आणि अवयव निकामी होऊ शकतात आणि त्वरित उपचार न मिळाल्यास ते जीवघेणे ठरू शकते.
दोन्ही आजार सुरुवातीला 'फक्त ताप' असे वाटत असले तरी यातील फरक ओळखून वेळेवर वैद्यकीय सल्ला घेतल्यास योग्य उपचार मिळण्यास आणि गुंतागुंतीचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मुलांना या आजारांचा जास्त धोका का आहे?
लहान मुलांना संसर्ग होण्याचा धोका खूप जास्त असतो. याचे कारण म्हणजे त्यांची प्रतिकारशक्ती पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की भारतातील डेंग्यूच्या बहुतेक केसेस १५ वर्षांखालील मुलांमध्ये आढळतात. काही अभ्यासांनुसार भारतातील ४०% पेक्षा जास्त मुलांना त्यांच्या आयुष्यात किमान एकदा तरी डेंग्यूचा संसर्ग झालेला असतो. त्याचप्रमाणे भारतात टायफॉइडचे सर्वाधिक प्रमाण ४ वर्षांखालील मुलांमध्ये आढळते. लहान मुलांना टायफॉइडचा संसर्ग होतो कारण ते वारंवार दूषित पृष्ठभागांना स्पर्श करतात आणि अनेकदा आपले हात तोंडात घालतात. त्यामुळे त्यांचा जिवाणूंशी संपर्क वाढतो.
डेंग्यूबाबत मुलांना संक्रमित डास चावण्याचा धोका जास्त असतो कारण उद्याने, बागा आणि गवताळ जागा या त्यांच्या खेळण्याच्या जागा पावसाळ्यात डासांच्या प्रजननाची ठिकाणे बनतात. डास दिवसा आणि संध्याकाळी सर्वात जास्त सक्रिय असतात.
धोका फक्त डेंग्यू होण्यापुरता मर्यादित नाही तर योग्य उपचारांशिवाय या संसर्गामुळे गंभीर परिणाम होऊ शकतात. एकदा डेंग्यू झालेल्या मुलाला पुन्हा संसर्ग होऊ शकतो. या वस्तुस्थितीमुळे धोका आणखी वाढतो. काही प्रकरणांमध्ये दुसरा डेंग्यू संसर्ग पहिल्यापेक्षा अधिक गंभीर असू शकतो. त्यामुळे कुटुंबांनी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करण्याबाबत सतर्क राहणे महत्त्वाचे ठरते.
प्रतिबंधात्मक दृष्टिकोन: वेगवेगळे आजार, वेगवेगळ्या उपाययोजना
डेंग्यू आणि टायफॉइड हे मुळात वेगवेगळे आजार आहेत. त्यासाठी पूर्णपणे वेगळ्या प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांची आवश्यकता असते. दारे आणि खिडक्यांना जाळी लावून डासांना बाहेर ठेवणे, कीटकनाशक फवारणे, मुलांना पूर्ण बाह्यांचे कपडे घालायला लावणे, त्यांना मच्छरदाणीखाली झोपायला लावणे आणि डासांची पैदास होणाऱ्या घरांमध्ये व घराच्या आसपास पाणी साचू नये म्हणून परिसर स्वच्छ ठेवणे, हे डेंग्यूपासून संरक्षण करण्याचे मार्ग आहेत. डेंग्यूवर कोणताही विषाणूविरोधी उपचार उपलब्ध नसल्यामुळे प्रतिबंधावर लक्ष केंद्रित करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. जागतिक आरोग्य संघटनादेखील (डब्ल्यूएचओ) हे मान्य करते की, डास नियंत्रण उपायांसोबतच लसीकरण हा एकात्मिक डेंग्यू-प्रतिबंधक दृष्टिकोनाचा एक घटक असू शकतो. टायफॉइडवर औषधे उपलब्ध असली तरी प्रतिबंध महत्त्वाचा ठरतो. दूषित अन्न आणि पाणी टाळणे, उकळलेले किंवा शुद्ध केलेले पाणी पिणे, चांगली वैयक्तिक स्वच्छता राखणे, नियमितपणे हात धुणे आणि अन्न सुरक्षितपणे तयार करून साठवले जाईल याची खात्री करणे अशा उपायांमुळे संसर्गाचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो. टायफॉइडवरील लसीकरण हा आणखी एक महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय असून त्यामुळे या आजारापासून संरक्षण मिळण्यास मदत होऊ शकते. आवश्यक असल्यास पालकांनी आपल्या मुलाच्या लसीकरणासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
डेंग्यू आणि टायफॉइड हे दोन्ही सामान्य आजार
डेंग्यू आणि टायफॉइड हे दोन्ही सामान्य आजार आहेत. ते योग्य प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करून टाळता येतात. डेंग्यू आणि टायफॉइड काय आहेत, त्यांची धोक्याची चिन्हे कोणती, हे माहीत असल्यास कुटुंबांना त्वरित कृती करण्यास मदत होते. ज्या देशात डेंग्यू आणि टायफॉइड वर्षभर आणि विशेषतः पावसाळ्यात सामान्यपणे आढळतात, तिथे या आजारांबद्दल माहिती असलेली कुटुंबे त्यांना रोखण्यासाठी वेगाने कृती करू शकतात. धोक्याची चिन्हे ओळखणे, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आणि वेळेपूर्वी डॉक्टरांना भेटणे यामुळे गंभीर गुंतागुंत टाळता येते. भीती निर्माण करणे हा उद्देश नाही, तर जागरूकता आणि योग्य वेळी कृती करण्यास प्रोत्साहन देणे हा आहे.
डॉ. जीतेंद्र गव्हाणे, प्राध्यापक, पीआयसीयू प्रभारी, एमजीएम इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थ सायन्सेस, नवी मुंबई
महत्त्वाच्या बातम्या
