एक्स्प्लोर

Digital Rupee: ई-रुपी यूपीआयपेक्षा कसा वेगळा आहे, जाणून घ्या सविस्तर

Digital Rupee: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) गव्हर्नर शक्तिकांत दास यांनी 7 डिसेंबर रोजी सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी (CBDC) आणि युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) मधील मुख्य फरक स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला.

Digital Rupee: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (आरबीआय) गव्हर्नर शक्तिकांत दास यांनी 7 डिसेंबर रोजी सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी (सीबीडीसी) आणि युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) मधील मुख्य फरक स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. यूपीआय व्यवहारांप्रमाणे ई-रुपी व्यवहारांमध्ये कोणताही मध्यस्थ असणार नाही असं दास यांनी सांगितलं. सीबीडीसी किंवा ई-रुपी, डिजिटल स्वरूपात फियाट चलनाच्या समतुल्य आहे, तर युपीआय हे बँकिंग व्यवहार सुलभ करण्यासाठी एक व्यासपीठ आहे.

आरबीआयने एक डिसेंबरला CBDC अर्थात e₹-R पायलट प्रोजेक्ट म्हणून लाँच केले आणि वापर वाढवण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल म्हणून घाऊक ग्राहकांसाठी चलन आणले. तर युपीआय ही लोकप्रिय डिजिटल पेमेंट पद्धत म्हणून उदयास आली आहे आणि याच पार्श्वभूमीवर सीबीडीसी आणि यूपीआयमधील फरकावरील वादाच्या पार्श्वभूमीवर दास यांच्या टिप्पण्या महत्त्वपूर्ण ठरणार आहेत. ते माध्यम प्रतिनिधींशी बोलत होते. 

मुख्य फरक काय आहे?

कोणत्याही युपीआय व्यवहारामध्ये बँकेच्या मध्यस्थीचा समावेश असतो. म्हणूनच जेव्हा तुम्ही युपीआय अॅप वापरता, तेव्हा बँक खाते डेबिट होते आणि पैसे प्राप्तकर्त्याच्या बँकेत हस्तांतरित केले जातात. तर कागदी चलनात, तुम्ही बँकेकडून 1,000 रुपये काढू शकता आणि तुमच्या पाकीटात ते ठेवू शकता.आणि ते नंतर खर्चही करता येतात.
याचप्रमाणे सीबीडीसीमध्ये तुम्ही डिजिटल चलन काढाल आणि ते तुमच्या मोबाईलमधील वॉलेटमध्ये ठेवाल. तुम्ही दुकानात किंवा दुसर्‍या व्यक्तीला पेमेंट करता तेव्हा ते तुमच्या वॉलेटमधून त्यांच्या वॉलेटमध्ये जाईल. बँकेचा कोणताही मार्ग किंवा मध्यस्थी राहणार नाही.

सीबीडीसी दोन खाजगी संस्था, व्यक्ती किंवा व्यवसाय यांच्यात रोख रकमेप्रमाणेच थेट पैशाची वाहतूक सक्षम करू शकते. तर युपीआयमध्ये फक्त दोन बँक खात्यांमध्ये व्यवहार होतो असं  डेप्युटी गव्हर्नर टी रबी शंकर यांनी सांगितलं. दरम्यान CBDC चा वापर बऱ्याच प्रमाणात असू शकतो. पैशाची विविध कार्ये आहेत, ती ती सर्व कार्ये यातून करू शकता असंही शंकर यांनी म्हटलं आहे.

भविष्यात CBDC हे युपीआय व्यवहारांच्या परिस्थितीत विनामूल्य पेमेंटचे एकमेव प्रकार राहू शकतो असं तज्ज्ञांनी असे निदर्शनास आणून देताना त्यात शुल्क आकारलं जाऊ नये असं म्हटलं आहे.

ई-रुपया व्यवहारांमधली कमतरता

CBDC व्यवहारांमध्ये  कमतरतेच्या संभाव्य परिणामांबद्दलच्या शक्तीकांता दास यांनी स्पष्टीकरण दिलं आहे. दास यांच्या म्हणण्यानुसार, जेव्हा तुम्ही चलनी नोटांमध्ये दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे देता, तेव्हा ती माहिती बँकेकडे उपलब्ध नसल्यामुळे कोणीही शोधू शकत नाही. CBDC च्या बाबतीतही, बँकेकडे माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे तुम्ही ती शोधू शकत नाही. तो मोबाईल ते मोबाईल व्यवहार होणारा आहे. कायद्याच्या दृष्टीने कागदी चलन आणि डिजिटल चलनात फरक नाही. भौतिक रोखीचे आयकर नियम, CBDC ला लागू होतील, असंही ते म्हणाले.

तर अनामिकता हे चलनाचे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे आणि आम्हाला ते सुनिश्चित करावे लागेल अशी पुष्टी शंकर यांनी जोडली. दरम्यान रिटेल सीबीडीसी पायलटची घोषणा करताना, आरबीआयने काही बँकांसह आणि काही शहरांमध्ये भागीदारी करून टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणी केली जाईल आणि नंतर वाढविली जाईल असं सांगितलं होतं.

मुंबई, नवी दिल्ली, बेंगळुरू आणि भुवनेश्वर या चार शहरांपासून सुरू होणार्‍या ग्राहक आणि व्यापार्‍यांच्या छोट्या गटामध्ये पायलट लागू केले जात आहे. पुढील टप्प्यात ते अहमदाबाद, गंगटोक, गुवाहाटी, हैदराबाद, इंदूर, कोची, लखनौ, पाटणा आणि शिमला येथे विस्तारित केले जाईल.

स्टेट बँक ऑफ इंडिया, आयसीआयसीआय बँक, येस बँक आणि आयडीएफसी फर्स्ट या पायलटचा भाग आहेत. /याशिवाय आणखी चार - बँक ऑफ बडोदा, युनियन बँक ऑफ इंडिया, एचडीएफसी बँक आणि कोटक महिंद्रा बँक सामील होतील असं आरबीआयने सांगितले.

दीपक पळसुले हे मागील 12 वर्षांपासून पत्रकारितेत कार्यरत आहेत. वृत्तनिवेदक म्हणून दशकभरापासून एबीपी माझामध्ये सक्रीय आहेत.  अर्थ, राजकारण, समाजकारण, शेती,सांस्कृतिक, टेक-ऑटो  अशा विविध विषयांमध्ये त्यांचा व्यासंग आहे.   
Read More

महत्त्वाच्या बातम्या

Gold Silver Rate Crash: सोने एका महिन्यात 18160 रुपयांनी स्वस्त,चांदीच्या दरात 62770  रुपयांची घसरण, 22 आणि 24 कॅरेट सोन्याचे लेटेस्ट दर जाणून घ्या 
सोने एका महिन्यात 18160 रुपयांनी स्वस्त,चांदीच्या दरात 62770  रुपयांची घसरण, 22 आणि 24 कॅरेट सोन्याचे लेटेस्ट दर जाणून घ्या 
PF Account EPFO: नोकरदारांसाठी आनंदाची बातमी, पीएफ काढण्याच्या नियमात महत्त्वाचा बदल, दोन महिन्यांत सगळा पूर्ण PF काढता येणार
नोकरदारांसाठी आनंदाची बातमी, पीएफ काढण्याच्या नियमात महत्त्वाचा बदल, दोन महिन्यांत सगळा पूर्ण PF काढता येणार
Gold Silver Rate Today: सोने, चांदीचे दर कोसळले, 14 महिन्यांतील सर्वात नीचांकी पातळीवर पोहोचल्या किमती, सोने सहा हजारांनी तर चांदी 12000 हजार रुपयांनी घसरली, जाणून घ्या आजचे दर
सोने, चांदीचे दर कोसळले, 14 महिन्यांतील सर्वात नीचांकी पातळीवर पोहोचल्या किमती, सोने सहा हजारांनी तर चांदी 12000 हजार रुपयांनी घसरली, जाणून घ्या आजचे दर
Gold Silver Price Today: सराफा बाजारात मोठी उलथापालथ! दहा महिन्यात चांदीच्या दरात तब्बल 61 टक्क्यांनी घसरण; तर सोन्याचा भावही पुन्हा कोसळला; नेमकी स्थिती काय?
सराफा बाजारात मोठी उलथापालथ! दहा महिन्यात चांदीच्या दरात तब्बल 61 टक्क्यांनी घसरण; तर सोन्याचा भावही पुन्हा कोसळला; नेमकी स्थिती काय?

व्हिडीओ

Sanjay Raut PC Mumbai : इंदू मिल स्मारकाची किंमत का वाढतेय याचा सरकारने खुलासा करावा
Sanjay Raut Mumbai : नागपूरचं नामांतर दीक्षाभूमी करा, आम्ही सरकारच्या बाजूने; संजय राऊतांची मागणी
Dadar Station Name Change : रेल्वे नव्हे मेट्रो स्टेशन, 'चैत्यभूमी'वरून कन्फ्युजन Special Report
Shaina NC Controversy : 'दाखल करा गुन्हा', माफीनंतरही टार्गेट शायना Special Report
Sanjay Raut UNCUT : फोटो आणलाच कशाला? त्या बाईवर गुन्हा दाखल करा, राऊतांची मोठी मागणी

फोटो गॅलरी

पर्सनल कॉर्नर

टॉप आर्टिकल
टॉप रील्स
Hemant Nimbalkar : बेंगळुरुतील जीवघेणी वाहतूक कोंडी सुटणार अन् गुन्ह्यांवरही नियंत्रण येणार; 'आयटी हब'च्या सुरक्षेची जबाबदारी मराठमोळ्या IPS अधिकाऱ्यावर
बेंगळुरुतील जीवघेणी वाहतूक कोंडी सुटणार अन् गुन्ह्यांवरही नियंत्रण येणार; 'आयटी हब'च्या सुरक्षेची जबाबदारी मराठमोळ्या IPS अधिकाऱ्यावर
Land Deal Cash Limit : जमीन व्यवहारातील काळ्या पैशाला बसणार चाप! 2 लाखांवरील रोख व्यवहारांची माहिती थेट आयकर विभागाला जाणार; फडणवीस सरकारचा मोठा निर्णय
जमीन व्यवहारातील काळ्या पैशाला बसणार चाप! 2 लाखांवरील रोख व्यवहारांची माहिती थेट आयकर विभागाला जाणार; फडणवीस सरकारचा मोठा निर्णय
Rahul Gandhi: राजस्थान जिल्हा परिषद, पंचायत समिती निवडणुकीत काँग्रेसचा दणदणीत विजय, राहुल गांधी यांची खास पोस्ट, म्हणाले... 
राजस्थान जिल्हा परिषद, पंचायत समिती निवडणुकीत काँग्रेसचा दणदणीत विजय, राहुल गांधी यांची खास पोस्ट, म्हणाले...
Team India : टीम इंडियाचा 306 धावांनी विजय, नेपाळचा संघ 26 धावांवर बाद, प्रिन्स यादव, हर्षित राणाच्या गोलंदाजीसमोर नेपाळच्या फलंदाजीचा पालापाचोळा
टीम इंडियानं उडवला नेपाळचा धुव्वा, नेपाळचा संघ 26 धावांवर बाद, भारताचा 306 धावांनी विजय
राहुल गांधींचे लोकसभा सदस्यत्व 24 तासात रद्द केले, सुनील केदारांवर तातडीनं कारवाई, महेश बालदींबाबत विधानसभा अध्यक्षांची निष्क्रियता स्पष्ट दिसते : हर्षवर्धन सपकाळ
कायदा विरोधकांसाठी तातडीने आणि सत्ताधाऱ्यांसाठी सोयीने, हा भाजपचा दुटप्पीपणा: हर्षवर्धन सपकाळ
आर्ची परश्याच्या गाजलेल्या दृश्याची साक्षीदार, सैराट चित्रपटातील विहीर पडली कोरडी, 61 वर्षांनंतर दुष्काळाचे भीषण वास्तव
आर्ची परश्याच्या गाजलेल्या दृश्याची साक्षीदार, सैराट चित्रपटातील विहीर पडली कोरडी, 61 वर्षांनंतर दुष्काळाचे भीषण वास्तव
ABP माझा टॉप 10 हेडलाईन्स | 20 नोव्हेंबर 2026 | शुक्रवार
ABP माझा टॉप 10 हेडलाईन्स | 20 नोव्हेंबर 2026 | शुक्रवार
FDA Guidelines Health Supplements :  जीममध्ये जाणाऱ्या तरुणांनो-सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर्सनो सावधान! हेल्थ सप्लिमेंट्स अन् प्रोटीन पावडरवर FDAचा मोठा चाप; दिशाभूल केल्यास 10 लाखांचा दंड
जीममध्ये जाणाऱ्या तरुणांनो-सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर्सनो सावधान! हेल्थ सप्लिमेंट्स अन् प्रोटीन पावडरवर FDAचा मोठा चाप; दिशाभूल केल्यास 10 लाखांचा दंड
Embed widget