संयुक्त राष्ट्राने जगाचा नकाशा बदलला, अमेरिकेनं केला निषेध, नव्या नकाशात आफ्रिका मोठा, तर युरोप-अमेरिका लहान; भारतावर काय परिणाम होणार?
नवीन नकाशाला 'इक्वल अर्थ प्रोजेक्शन' (Equal Earth Projection) म्हटले जाते. यामध्ये, आफ्रिका लक्षणीयरीत्या मोठा दिसेल, तर युरोप आणि उत्तर अमेरिका लहान दिसतील. आशियाचे काही भागही लहान दिसतील.
Equal Earth Projection: जगाचा नकाशा आता काहीसा वेगळा दिसेल. संयुक्त राष्ट्र महासभेने एक ऐतिहासिक ठराव मंजूर केला असून भारतानेही या ठरावाच्या बाजूने मतदान केले. याच्या विरोधात मतदान करणारा अमेरिका हा एकमेव देश होता. या निर्णयामुळे देश आणि खंडांच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होणार नाही; त्यांचा आकार पूर्वीपेक्षा किंचित मोठा किंवा लहान दिसू शकतो. आतापर्यंत, पृथ्वीवरील देश आणि खंड दर्शवण्यासाठी मर्कॅटर जागतिक नकाशाचा वापर केला जात होता. यामध्ये, देश आणि खंडांचा आकार त्यांच्या वास्तविक क्षेत्रफळापेक्षा मोठा किंवा लहान दिसत असे. नवीन नकाशाला 'इक्वल अर्थ प्रोजेक्शन' (Equal Earth Projection) म्हटले जाते. यामध्ये, आफ्रिका लक्षणीयरीत्या मोठा दिसेल, तर युरोप आणि उत्तर अमेरिका लहान दिसतील. आशियाचे काही भागही लहान दिसतील.
भारत: क्षेत्रफळ तेच राहील, आकार मोठा दिसू शकतो
- भारताचे वास्तविक भूक्षेत्रफळ, आंतरराष्ट्रीय सीमा किंवा भूक्षेत्रफळात कोणताही बदल होणार नाही. या बदलामुळे देशांच्या सीमा बदलणार नाहीत, परंतु नकाशांवर पृथ्वी दर्शवण्याची पद्धत बदलेल.
- भारताचा नकाशाही किंचित वेगळा दिसू शकतो, परंतु हा बदल लक्षणीय नसेल.
- नवीन नकाशा क्षेत्रफळाचे प्रमाण अचूकपणे दर्शवतो. जुन्या नकाशात, विषुववृत्ताजवळील क्षेत्रे त्यांच्या वास्तविक आकारापेक्षा लहान दिसतात, तर ध्रुवांजवळील क्षेत्रे मोठी दिसतात.
- भारत विषुववृत्तापासून फार दूर नाही, त्यामुळे जुन्या नकाशात त्याचा आकारही काहीसा लहान दिसतो.
- भारतासाठी याचा अर्थ:
- क्षेत्रफळ: तंतोतंत तेच राहील.
- सीमा: बदलणार नाहीत.
- भारताचा आकार: किंचित बदललेला/कमी ताणलेला दिसू शकतो.
- इतर देशांच्या तुलनेत आकार: भारत काहीसा मोठा दिसू शकतो, विशेषतः युरोप, रशिया आणि कॅनडासारख्या अधिक उत्तरेकडील देशांच्या तुलनेत.
- आफ्रिकेवरील परिणाम: सर्वात जास्त जाणवेल, कारण तिचा वास्तविक आकार जुन्या मर्केटर नकाशापेक्षा खूप मोठा दिसेल.
अमेरिकेने या ठरावाला विरोध का केला?
संयुक्त राष्ट्र महासभेत 164 देशांनी ठरावाच्या बाजूने मतदान केले, तर 6 देश तटस्थ राहिले. अमेरिकेने या उपक्रमावर तीव्र टीका केली. अमेरिकेच्या प्रतिनिधी यारिना फेरेन्सेविच म्हणाल्या की, संयुक्त राष्ट्रांनी 16व्या शतकातील नकाशा बदलण्यासारख्या वादांवर नव्हे, तर वास्तविक जागतिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.
त्यांनी याला एक वैचारिक अजेंडा म्हटले आणि सांगितले की अशा वादविवादांमुळे संयुक्त राष्ट्रे आपली विश्वासार्हता गमावत आहेत.
दरम्यान, आफ्रिकन युनियनने या निर्णयाचे स्वागत केले आणि नवीन जागतिक नकाशा अधिक अचूक व न्याय्य बनवण्याच्या दिशेने हे एक ऐतिहासिक पाऊल असल्याचे म्हटले.
सध्याच्या नकाशात नेमके काय चुकले होते?
मर्केटर नकाशा हा जगातील सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या नकाशांपैकी एक आहे. तो 1569 मध्ये युरोपियन नकाशाकार गेरार्डस मर्केटर यांनी तयार केला होता.
जहाजांना समुद्रातून मार्गक्रमण करणे सोपे व्हावे, हा त्याचा उद्देश होता. तथापि, संपूर्ण गोलाकार पृथ्वी एका सपाट नकाशावर दर्शवल्यामुळे, देश आणि खंडांचे आकार वास्तविक आकारांपेक्षा वेगळे दिसतात.
एखादा प्रदेश विषुववृत्तापासून दूर गेल्यावर, तो नकाशावर प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा मोठा दिसतो. यामुळेच उत्तर आणि दक्षिण भागातील अनेक प्रदेश प्रत्यक्षात आहेत त्यापेक्षा खूप मोठे दिसतात.
ग्रीनलँड हे सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण आहे. मर्कॅटर नकाशावर, ग्रीनलँड साधारणपणे दक्षिण अमेरिकेच्या आकाराचे दिसते. तथापि, प्रत्यक्षात, या दोन्हींच्या आकारात लक्षणीय फरक आहे. तरीही, मर्कॅटर नकाशा पाहिल्यास, हे दोन्ही साधारणपणे समान आकाराचे दिसतात. हाच तो फरक आहे जो आता कमी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
आफ्रिकन देश नकाशा बदलण्याची मागणी का करत होते?
आफ्रिकन देशांचे म्हणणे आहे की, नकाशावर एखादा देश किंवा खंड मोठा किंवा लहान दिसतो, केवळ एवढाच मुद्दा नाही. जगाचा नकाशा आपण विविध प्रदेशांकडे कसे पाहतो हे देखील ठरवतो.
संयुक्त राष्ट्रांना सादर केलेल्या प्रस्तावात म्हटले आहे की, मर्कॅटर नकाशामुळे आफ्रिका लक्षणीयरीत्या लहान दिसतो. अशा प्रतिमा दीर्घकाळ पाहिल्याने आफ्रिकेच्या आकाराबद्दल आणि जागतिक महत्त्वाविषयी गैरसमज निर्माण होऊ शकतात.
या प्रस्तावात लॅटिन अमेरिका आणि दक्षिण आशियाचाही उल्लेख आहे. त्यात असे म्हटले आहे की नकाशांवर या प्रदेशांचे कमी मूल्यांकन केल्यामुळे त्यांच्या विकासाच्या गरजा, पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक क्षमतेचेही कमी मूल्यांकन होऊ शकते.
आफ्रिकन देश टोगोचे परराष्ट्र मंत्री रॉबर्ट ड्यूसी यांनी सांगितले की, नकाशे केवळ भूगोल समजून घेण्याचे साधन नाहीत, तर ते शिक्षण आणि जनमतावरही प्रभाव टाकतात. हा प्रस्ताव टोगोने मांडला होता आणि त्याला आफ्रिकन युनियनचा पाठिंबा मिळाला.
फ्रान्सही मर्कॅटर नकाशा सोडून देण्याच्या तयारीत
संयुक्त राष्ट्रांच्या मतदानापूर्वी फ्रान्सनेही या प्रस्तावाला पाठिंबा दिला होता. फ्रान्सचे परराष्ट्र मंत्री जीन-नोएल बॅरो यांनी सांगितले की, त्यांचा देश मर्कॅटर नकाशाच्या जागी असे नकाशे वापरेल जे देशांचे वास्तविक क्षेत्रफळ अधिक अचूकपणे दर्शवतील.
फ्रान्स आता एकर्ट IV प्रक्षेपणाचा वापर करेल. एकर्ट IV नकाशा 1906 मध्ये जर्मन नकाशाकार मॅक्स एकर्ट-ग्रिफेनडॉर्फ यांनी तयार केला होता. त्यांनी जगाच्या नकाशाचे सहा वेगवेगळे आराखडे तयार केले. यापैकी, चौथा नकाशा, एकर्ट IV, क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात अचूक मानला जात होता.
एकर्ट IV आणि इक्वल अर्थ हे दोन्ही प्रक्षेपण देशांचे आणि खंडांचे वास्तविक क्षेत्रफळ अचूकपणे दर्शवणारे नकाशे आहेत.
इतर महत्वाच्या बातम्या
महत्त्वाच्या बातम्या
