NCERT: एनसीईआरटीने इयत्ता नववीच्या सामाजिक शास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकात वादग्रस्त ठरलेला मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रम (SIR) आणि 'आणीबाणी' यावर एक नवीन धडा जोडला आहे. पाठ्यपुस्तकात स्पष्ट केले आहे की, मतदार यादी अद्ययावत करणे, मतदारांची पडताळणी करणे आणि मतदार यादीतील चुका दुरुस्त करणे हे एसआयआरचे (SIR) प्राथमिक कार्य आहे. मतदार यादीची तपासणी केल्याने निवडणूक प्रक्रिया अधिक मजबूत होऊ शकते, हे समजण्यासही या धड्यामुळे विद्यार्थ्यांना मदत होईल. दुसरीकडे, पाठ्यपुस्तकातून संविधानाची प्रस्तावना वगळण्यात आली आहे. 'समाजवादी' आणि 'धर्मनिरपेक्ष' हे शब्दही वगळण्यात आले आहेत. पाठ्यपुस्तकात एक स्वतंत्र विभाग जोडण्यात आला आहे.
बिहार आणि गुजरातमध्ये मोठी जनआंदोलने झाली
'समाज समजून घेणे: भारत आणि त्यापलीकडे' (Understanding Society: India and Beyond) या धड्यात आणीबाणीला लोकशाहीसमोरील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक म्हणून वर्णन केले आहे. या धड्यात संविधानाची निर्मिती, लोकशाही संस्था आणि मूलभूत हक्क यांवर चर्चा केली असली तरी, त्यात 'सार्वभौम', 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष', 'लोकशाही' आणि 'प्रजासत्ताक' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख नाही. नववीच्या पाठ्यपुस्तकात लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या भूमिकेवरही सविस्तर माहिती दिली आहे. त्यात म्हटले आहे की, त्यांनी विद्यार्थी आणि सामान्य जनतेला संघटित केले, ज्यामुळे बिहार आणि गुजरातमध्ये मोठी जनआंदोलने झाली.
पुस्तकानुसार, 1977 मध्ये आणीबाणी संपल्यानंतर सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या. जनतेने मतदानाच्या माध्यमातून आपले मत व्यक्त केले आणि सत्ताधारी सरकार निवडणुकीत हरले. भारतीय लोकशाहीच्या सामर्थ्याचे उदाहरण म्हणून पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे. माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली आणीबाणीच्या काळात लागू केलेल्या 42 व्या घटनादुरुस्तीद्वारे (1976) 'धर्मनिरपेक्ष', 'समाजवादी' आणि 'अखंडता' हे शब्द भारतीय संविधानाच्या प्रस्तावनेत जोडले गेले. हे शब्द पूर्वी संविधानात नव्हते, पण ते आजही आहेत.
इंदिरा गांधी सरकारविरोधात जनतेचा असंतोष वाढत होता
पुस्तकात म्हटले आहे की, 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला इंदिरा गांधी सरकारविरोधात जनतेचा असंतोष वाढत होता. बेरोजगारी, महागाई आणि गैरव्यवस्थापनाच्या आरोपांमुळे अनेक ठिकाणी आंदोलने झाली. यानंतर, जून 1975 मध्ये अंतर्गत अशांततेच्या कारणास्तव राष्ट्रीय आणीबाणी लागू करण्यात आली. पुस्तकानुसार, या काळात बहुतेक मूलभूत हक्क निलंबित करण्यात आले, वृत्तपत्रांवर निर्बंध लादण्यात आले आणि अनेक राजकीय नेते व कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली. पुस्तकात असे म्हटले आहे की, या काळात लोकशाही संस्थांवरील दबाव वाढला आणि लोकांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा आल्या.
लोकशाहीसमोरील इतर आव्हाने
आणीबाणीव्यतिरिक्त, हे पुस्तक लोकशाहीसमोरील इतर आव्हानांवरही चर्चा करते. यामध्ये खोट्या बातम्या, चुकीची माहिती, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान, कायद्यांचे उल्लंघन, गरिबी, प्रादेशिकता, सामाजिक भेदभाव आणि लैंगिक असमानता यांचा समावेश आहे.
एनसीईआरटीने प्रथमच "लोकशाही आणि तुम्ही" नावाचा एक नवीन विभाग जोडला आहे. लोकशाही प्रक्रियेतील आपली भूमिका समजून घेण्यास विद्यार्थ्यांना मदत करणे हा याचा उद्देश आहे.
नव्या पुस्तकात मनुस्मृतीतील श्लोकाचाही समावेश
एनसीईआरटीने (NCERT) वैदिक काळातील स्त्रियांची स्थिती स्पष्ट करण्यासाठी इयत्ता नववीच्या नवीन सामाजिक शास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकात मनुस्मृतीतील एका श्लोकाचा समावेश केला आहे. या पुस्तकात म्हटले आहे की वैदिक काळात समाजात स्त्रियांना सन्माननीय स्थान होते. तसेच, त्यांचा दर्जा कालांतराने बदलत गेला आणि नंतरच्या काळात तो कमकुवत झाला, हेही त्यात स्पष्ट केले आहे.
"इ.स. 1000 पर्यंतचे राज्य आणि समाज" या प्रकरणानुसार, वैदिक काळ हा अनेकदा असा काळ मानला जातो जेव्हा स्त्रियांना समाजात उच्च आणि सन्माननीय स्थान होते. या पुस्तकानुसार, स्त्रिया शिक्षण घेत असत, पुरुषांसोबत काही धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होत असत आणि सार्वजनिक सभांना उपस्थित राहत असत. ऋग्वेदातील अनेक सूक्ते अपाला, विश्ववर, घोष आणि लोपामुद्रा यांसारख्या स्त्री ऋषींना समर्पित आहेत.
निवडणूक आयोगाची प्रशंसा
इयत्ता 9 वीचे सामाजिक शास्त्राचे पुस्तक भारतीय निवडणूक आयोगाची (ECI) प्रशंसा देखील करते. पुस्तकात म्हटले आहे की, भारतात निवडणुका घेणे हे जगातील सर्वात मोठ्या कामांपैकी एक आहे. असे असूनही, निवडणूक आयोग निष्पक्ष निवडणुका सुनिश्चित करण्यासाठी प्रयत्नशील असतो. 'अंडरस्टँडिंग सोसायटी: इंडिया अँड बियॉन्ड - पार्ट १' या नवीन पुस्तकातील 'निवडणुका' या प्रकरणात असे म्हटले आहे की, 2024 मध्ये देशात 96.8 कोटींहून अधिक मतदार होते. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर निवडणुका घेणे सोपे नसते, कारण देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थिती भिन्न असते.
इतर महत्वाच्या बातम्या