First EVM Election नवी दिल्ली : भारतात प्रत्येक मोठ्या निवडणुकीनंतर भारतीय निवडणूक आयोग आणि इलेक्ट्रॉनिक वोटिंग मशीन (EVM) बद्दलची चर्चा सुरु होते. नुकत्याच पाच राज्यांमध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीच्या निकालानंतर, लोकांनी पुन्हा एकदा भारतातील EVM च्या वापराच्या इतिहासावर चर्चा सुरू केली आहे. भारतात पहिल्यांदा EVM चा वापर कधी झाला हे जाणून घेऊयात.
First EVM Election : ईव्हीएमचा पहिल्यांदा वापर कधी?
भारतात इलेक्ट्रॉनिक वोटिंग मशीनचा वापर सर्वात आधी मे 1982 मध्ये केरळमधील परावूर विधानसभा क्षेत्रात झालेल्या पोटनिवडणुकीदरम्यान करण्यात आला होता. तथापि, त्यावेळी ईव्हीएमचा वापर पूर्णपणे लागू करण्यात आला नव्हता. त्या विधानसभा क्षेत्रातील एकूण 123 मतदान केंद्रांपैकी 50 बूथवर EVM चा वापर फक्त एक प्रयोग म्हणून करण्यात आला होता.
सुप्रीम कोर्टात पोहोचली निवडणूक
1982 चा हा प्रयोग लगेचच वादात सापडला. निवडणुकीनंतर हरलेल्या उमेदवाराने, ए. सी. जोस यांनी कोर्टात EVM च्या वापराला आव्हान दिले. 1984 मध्ये भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने निवडणुकीचे निकाल रद्द केले. याचे कारण कोणतीही तांत्रिक समस्या नसून, कायदेशीर तरतुदींची कमतरता होती. त्यावेळी लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम 1951 मध्ये फक्त मतपत्रिकेचा उल्लेख होता आणि त्यात इलेक्ट्रॉनिक मशिनद्वारे मतदान करण्याची परवानगी देणारी कोणतीही तरतूद नव्हती.
नंतर पारंपरिक मतपत्रिका वापरून पुन्हा निवडणूक घेण्यात आली. विशेष म्हणजे, जो उमेदवार यापूर्वी निवडणूक हरला होता, तो या निवडणुकीत जिंकला.
EVM कसे बनले कायदेशीर
सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर, सरकारने इलेक्ट्रॉनिक वोटिंगला अधिकृतपणे कायदेशीर दर्जा देण्याच्या दिशेने पाऊल उचलले. 1988 मध्ये संसदेने लोकप्रतिनिधित्व कायद्यात सुधारणा करत कलम 61A जोडले. याने निवडणुकीत EVM ला अधिकृतपणे मान्यता दिली.
1998 मध्ये पुन्हा वापर
भारतात जरी EVM चा वापर प्रथम 1982 मध्ये समोर झाला, तरी मोठ्या प्रमाणावर त्याचा वापर पुन्हा होण्यास खूप वेळ लागला. 1998 मध्ये राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि दिल्लीमधील 25 विधानसभा जागांवर EVM चे यशस्वी परीक्षण करण्यात आले.
संपूर्ण राज्यात आणि देशात वापर कधी झाला?
ईव्हीएमचा वापर पूर्णपणे करण्यात आलेली निवडणूक 1999 मध्ये झाली होती. 1999 ची गोवा विधानसभा निवडणूक ईव्हीएम मतदानावर झाली होती. या यशस्वी प्रयोगानंतर, निवडणूक आयोगाने ईव्हीएमचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढवला. अखेर, पहिली लोकसभा निवडणूक जी पूर्णपणे EVM द्वारे सर्व 543 जागांवर घेण्यात आली, ती 2004 ची सार्वत्रिक निवडणूक होती.