Health Alert : रात्री पुरेशी झोप होत नसेल तर सावधान, थेट हृदयावर होऊ शकतो परिणाम; काय काळजी घ्याल?

Heart Health: हृदयाचे पंपिंग सामान्य म्हणजे धोका कमी की जास्त? जाणून घ्या EF किती असणं योग्य

भाग्यश्री कांबळे — Thu, 8 Oct 2026 16:16:53 +0530

Heart Health: हृदयविकाराबाबत (Heart health) सर्वात मोठा गैरसमज असा की, हृदयाचे पंपिंग (Heart Health) कार्य 'सामान्य' (Heart Pumping) असल्यास धोका कमी असतो. इजेक्शन फ्रॅक्शन (ईएफ) सामान्य किंवा किंचित कमी असलेल्या हृदयविकारात (ईएफपीईएफ/एचएफएमआरईएफ), इकोकार्डिओग्रामवर हृदयाचे कार्य सामान्य दिसू शकते. परंतु, रुग्णांना श्वास घेण्यास त्रास होतो, त्यांना वारंवार रुग्णालयात दाखल व्हावे लागते आणि हृदयविकारामुळे मृत्यूचा खूप धोका असतो. हृदयविकाराच्या (Heart Attack) जवळपास निम्म्या रुग्णांचा या श्रेणीत समावेश होतो आणि त्यांचे इजेक्शन फ्रॅक्शन ≥४०% असते, परंतु अनेक रुग्णांचे निदान होत नाही किंवा त्यांच्यावर वर्षानुवर्षे अपुरा उपचार केला जातो.

भारतातील हृदयविकाराचा भार वाढतच आहे. सुमारे 1.3 दशलक्ष ते 22.7 दशलक्ष लोकांना हृदयविकाराचा त्रास होतो. दरवर्षी 1.8 दशलक्ष नवीन रुग्णांचे निदान होते. भारतीय रुग्णांमध्ये उच्च-उत्पन्न असलेल्या देशातील रुग्णांच्या तुलनेत जवळपास एक दशक आधी हृदयविकार होण्याची प्रवृत्ती असते. त्यामुळे आजारपणाचा भार जास्त काळ टिकतो आणि कामाच्या वयात त्यांना वारंवार रुग्णालयात दाखल व्हावे लागते.

इजेक्शन फ्रॅक्शन अबाधित असले तरीही धोका कमी नाही (Why Normal Heart Pumping Does Not Always Mean Low Risk)

ईएफपीईएफ/एचएफएमआरईएफ असलेल्या रुग्णांमध्ये दीर्घकालीन दाह, फायब्रोसिस आणि उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि लठ्ठपणा अशा जुन्या आजारांमुळे डावे निलय (व्हेंट्रिकल) अनेकदा जाड, कडक आणि कमी लवचिक बनते. हृदय सामान्यपणे आकुंचन पावत असले आणि 2डी इको हार्ट टेस्टमध्ये तुलनेने अबाधित इजेक्शन फ्रॅक्शन राखत असले, तरी डायस्टोलच्या काळात म्हणजेच दोन ठोक्यांच्या मधल्या वेळेत हृदय रक्ताने भरण्याच्या अवस्थेत ते कार्यक्षमतेने शिथिल होण्याची क्षमता गमावते. परिणामी, रक्ताभिसरण चालू ठेवण्यासाठी निलयाला जास्त फिलिंग प्रेशरची आवश्यकता असते.

डाव्या वेंट्रिक्युलर फिलिंग प्रेशरमधील ही वाढ डाव्या अॅट्रियम आणि फुफ्फुसांमधील दाब हळूहळू वाढवते. त्यामुळे फुफ्फुसांमध्ये रक्त साठणे, धाप लागणे, थकवा, व्यायामाची क्षमता कमी होणे आणि दैनंदिन कामांमध्येही शरीरात पाणी साठणे अशा समस्या उद्भवतात. त्यामुळे अनेकदा रुग्ण गोंधळून जातात. त्यांना लक्षणे असूनही त्यांच्या हृदयाचे कार्य "सामान्य" असल्याचे सांगितले जाते. संरक्षित ईएफचा अर्थ कमी धोका असा होत नाही. ईएफपीईएफ/एचएफएमआरईएफमधील रुग्णालयात दाखल होण्याचे आणि मृत्यूचे प्रमाण कमी ईएफ असलेल्या हार्ट फेल्युअरच्या तुलनेत सारखेच राहते आणि प्रत्येक वेळी रुग्णालयात दाखल झाल्याने दीर्घकालीन हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीचा धोका आणखी वाढतो. निदान होण्यासही अनेकदा उशीर होतो कारण लक्षणे वाढते वय, लठ्ठपणा, मधुमेह आणि फुफ्फुसांच्या आजारांशी मिळतीजुळती असतात, तर नेहमीच्या तपासणीत डायस्टोलिक डिसफंक्शन नेहमीच वेळेवर लक्षात येत नाही.

हृदय-मूत्रपिंड-चयापचय यांचा संबंध

एचएफपीईएफ क्वचितच एकटे आढळते. अनेक रुग्ण मधुमेह, दीर्घकालीन मूत्रपिंड विकार, लठ्ठपणा किंवा उच्च रक्तदाब यांसारख्या समस्यांनी ग्रस्त असतात. भारतात आधीच 10 कोटींहून अधिक प्रौढ मधुमेही आहेत आणि त्यापैकी 40% लोकांना त्यांच्या आयुष्यात दीर्घकालीन मूत्रपिंड विकार होऊ शकतो. सुमारे 40% हार्ट फेल्युअरच्या रुग्णांमध्ये मूत्रपिंडाचे कार्य बिघडलेले आढळते. या गोष्टी दाह आणि तंतुमय ऊतींच्या निर्मितीमुळे एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. त्यामुळे हळूहळू हृदय आणि मूत्रपिंड या दोन्हींचे नुकसान होते.

फायब्रोसिस म्हणजेच ऊतींवर असामान्य व्रण तयार होतात. त्यामुळे हृदय कडक होते आणि मूत्रपिंडांची योग्यरित्या गाळण्याची क्षमता कमी होते. त्याचा परिणाम म्हणून एक असे चक्र निर्माण होते, ज्यात मूत्रपिंडाचा आजार बळावल्याने हृदयावरील ताण वाढतो, तर हृदयविकारामुळे मूत्रपिंडाच्या कार्याला आणखी नुकसान पोहोचते. पूर्वी ईएफ ≥40% असलेल्या रुग्णांवरील उपचार मुख्यत्वे लक्षणांवर नियंत्रण ठेवण्यावर केंद्रित होते, कारण कमी ईएफ असलेल्या हृदयविकारात यशस्वी ठरलेल्या उपचारांमुळे ईएफपीईएफ/एचएफएमआरईएफच्या परिणामांमध्ये सातत्याने सुधारणा होत नव्हती. डॉक्टरांना अनेकदा शरीरातील अतिरिक्त द्रव, रक्तदाब आणि मधुमेह यांचे व्यवस्थापन करावे लागत असे तर दुसरीकडे हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीचा धोका जास्तच राहत असे.

प्रगत उपचारांकडे कल

अलीकडच्या वर्षांत एचएफपीईएफबद्दलची समज सुधारली आहे. आता उपचार केवळ लक्षणांवर नियंत्रण ठेवण्यापलीकडे जाऊन आजाराच्या प्रगतीस कारणीभूत ठरणारी जळजळ आणि फायब्रोसिस यांना लक्ष्य करत आहेत.

नवीन नॉन-स्टेरॉइडल सिलेक्टिव्ह मिनरलोकॉर्टिकॉइड रिसेप्टर अँटागोनिस्ट्स रिसेप्टरच्या अतिसक्रियतेला अवरोधित करतात. ते हृदय आणि मूत्रपिंड या दोन्हींवर परिणाम करणाऱ्या जळजळ आणि फायब्रोसिसचे एक प्रमुख कारण आहे. हे दुहेरी संरक्षण विशेषतः भारतात महत्त्वाचे आहे. कारण इथे बरेचदा हृदयविकार, मधुमेह आणि दीर्घकालीन मूत्रपिंड विकार हे आजार एकत्र आढळतात.

या रुग्णांसाठी आता प्रगत उपचार पर्याय उपलब्ध असल्याने लवकर निदान, वेळेवर उपचार आणि डॉक्टरांचा नियमित सल्ला घेतल्यास हृदय आणि मूत्रपिंडाचे दीर्घकालीन आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते आणि भारतात हृदय आणि रक्तवाहिन्यांसंबंधी काळजीसाठी अधिक सक्रिय दृष्टिकोन ठेवण्यास पाठिंबा मिळू शकतो.

- डॉ. जगदीश हिरेमठ, वरिष्ठ इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजिस्ट, पुणे

महत्त्वाच्या इतर बातम्या:

नाना पाटेकर यांचं निधन, सिनेसृष्टी हळहळली; Me Too चे आरोप करणारी तनुश्री दत्ता म्हणाली...

Health Tips : 60 वर्षांनंतर कार्डियाक अरेस्टचा धोका कमी करण्यासाठी ज्येष्ठांनी कोणती काळजी घ्यावी?

एबीपी माझा वेब टीम — Thu, 8 Oct 2026 15:54:00 +0530

Health Tips : देशभरात ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये हृदयाशी संबंधित समस्या वाढत आहेत. त्यामुळे 60 वर्षांनंतर अचानक येणाऱ्या कार्डियाक अरेस्टचा धोका कमी करण्यासाठी ज्येष्ठांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे. तज्ज्ञांच्या मते, नियमित तपासणी आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब केल्याने हृदय निरोगी ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

वय वाढत असताना कार्डियाक अरेस्ट किंवा हार्ट अटॅकचा धोका देखील वाढू शकतो. त्यामुळे 60 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींनी वेळोवेळी हृदयाची तपासणी करून घेणे आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करणे खूप महत्त्वाचे आहे. केवळ वाढते वय हे हृदयाच्या आजाराचे कारण नाही. उच्च रक्तदाब, वाढलेले कोलेस्ट्रॉल, मधुमेह, व्यायामाचा अभाव तसेच छातीत दुखणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे यांसारखी लक्षणे दुर्लक्षित केल्यानेही हृदयाला धोका निर्माण होऊ शकतो.

त्यामुळे प्रत्येकाने, विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांनी, हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी संतुलित आहार आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.

हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी 'या' महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात ठेवा

ब्लड प्रेशर, कोलेस्ट्रॉल आणि मधुमेह नियंत्रणात ठेवा :

उच्च रक्तदाब, वाढलेले कोलेस्ट्रॉल आणि मधुमेह यांसारख्या समस्या योग्य पद्धतीने नियंत्रणात ठेवल्या नाहीत, तर कालांतराने त्या हृदयाला आणि शरीरातील रक्तवाहिन्यांना नुकसान पोहोचवू शकतात. अनेक वेळा या समस्यांची लक्षणे सुरुवातीला स्पष्टपणे दिसत नाहीत आणि शरीराला आतून नुकसान होत राहते.

त्यामुळे ज्येष्ठ नागरिकांनी नियमितपणे ब्लड प्रेशर, ब्लड शुगर आणि कोलेस्ट्रॉलची तपासणी करून घ्यावी. डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे वेळेवर घ्यावीत. डॉक्टरांचा सल्ला न घेता औषधे बंद करू नयेत किंवा त्यांच्या डोसमध्ये बदल करू नये.

हृदयाची नियमित तपासणी करून घ्या :

60 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमितपणे ब्लड प्रेशर, ब्लड शुगर/HbA1c आणि कोलेस्ट्रॉलची तपासणी करून घ्यावी.

हृदयाची धडधड वाढणे किंवा अनियमित होणे, छातीत दुखणे किंवा अस्वस्थ वाटणे, चक्कर येणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे दिसल्यास डॉक्टर ECG करण्याचा सल्ला देऊ शकतात.

हृदयाची रचना किंवा हृदय योग्य प्रकारे काम करत नसल्याचा डॉक्टरांना संशय असल्यास इकोकार्डियोग्राम देखील केला जाऊ शकतो. वेळेवर तपासणी केल्यामुळे हृदयाशी संबंधित समस्या लवकर ओळखण्यास मदत होऊ शकते.

डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार औषधे घ्या :

उच्च रक्तदाब, ब्लड शुगर आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणात ठेवण्यासाठी डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे नियमितपणे घ्यावीत. औषधांचा कोणताही डोस आपल्या मनाने चुकवू नये.

डॉक्टरांना न सांगता कोणतीही नवीन औषधे सुरू करू नयेत किंवा सुरू असलेली औषधे बंद करू नयेत. एखाद्या औषधामुळे त्रास होत असल्यास किंवा औषधांबाबत काही प्रश्न असल्यास डॉक्टरांशी चर्चा करावी.

दररोज शारीरिक हालचाल करा :

ज्येष्ठ नागरिकांनी जास्त वेळ एकाच ठिकाणी बसून राहणे किंवा सतत झोपून राहणे टाळावे. दररोज थोडे चालणे, फिरणे आणि हलके स्ट्रेचिंग करणे शरीरासाठी फायदेशीर ठरू शकते.

नियमित शारीरिक हालचालीमुळे हृदयाची कार्यक्षमता चांगली ठेवण्यास, स्नायू मजबूत ठेवण्यास आणि शरीराची हालचाल कायम ठेवण्यास मदत होऊ शकते. यामुळे ज्येष्ठांना दैनंदिन कामे करण्यासही मदत मिळू शकते.

मात्र, ज्येष्ठ नागरिकांनी खूप जास्त किंवा कठीण व्यायाम करू नये. कोणताही नवीन व्यायाम किंवा फिटनेस रूटीन सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. स्ट्रेंथ ट्रेनिंग किंवा योग करायचा असल्यास तो तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करणे अधिक योग्य आहे.

हृदयाशी संबंधित धोक्याची लक्षणे दुर्लक्षित करू नका :

छातीत दुखणे किंवा दाब जाणवणे, अचानक श्वास घेण्यास त्रास होणे, बेशुद्ध पडणे, कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना खूप अशक्तपणा जाणवणे, हृदयाची धडधड अचानक वाढणे किंवा अनियमित होणे आणि अचानक चक्कर येणे यांसारखी लक्षणे केवळ वाढत्या वयामुळे होत आहेत असे समजून दुर्लक्षित करू नयेत.

अशी लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांशी संपर्क साधणे आवश्यक आहे. ही लक्षणे वेळेवर ओळखणे आणि योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.

ज्येष्ठ नागरिकांनी हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी आणि हृदयाशी संबंधित समस्यांचा धोका कमी करण्यासाठी नियमित आरोग्य तपासणी करून घ्यावी, डॉक्टरांच्या सल्ल्याचे पालन करावे, औषधे वेळेवर घ्यावीत आणि आपल्या क्षमतेनुसार नियमित शारीरिक हालचाल करावी.

- डॉ. शंकर माचिगर, कार्डिओलॉजिस्ट, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, मुंबई

इतर महत्त्वाच्या बातम्या :

Health: चेहऱ्याला स्पर्श करताना भीती का वाटते? वारंवार होणाऱ्या वेदनांचा रोजच्या आयुष्यावर काय परिणाम होतो? तज्ज्ञ सांगतात..

पोटभर जेवण मिळते, पण प्रथिने मिळतात का? देशातील निम्म्याहून अधिक लोकांच्या जेवणात प्रथिनांची कमतरता, अहवालातून धक्कादायक माहिती समोर

गणेश लटके — Wed, 7 Oct 2026 21:06:25 +0530

India Food Protein News : भारतीय लोकांच्या आहारात फार पूर्वीपासून डाळ, तांदूळ, रोटी, भाज्या आणि दूध यांसारखे पदार्थ आहेत. तरीही लोकसंख्येचा एक मोठा भाग आपल्या प्रथिनांची गरज पूर्ण करण्यात मागे आहे. 'शहरी भारतातील प्रथिने आणि फायबरची स्थिती' नावाचा एक अलीकडील अहवाल प्रसिद्ध झाला आहे. या अहवालातून धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. अहवालानुसार, देशातील अंदाजे 73 टक्के लोकांना त्यांच्या दैनंदिन आहारात पुरेशी प्रथिने मिळत नाहीत. याचा अर्थ असा की, अन्न पोट भरण्यासाठी पुरेसे असले तरी, ते शरीराच्या गरजेनुसार पौष्टिकदृष्ट्या संतुलित नाही.

हा अभ्यास पेप्सिको इंडिया आणि युरोमॉनिटर इंटरनॅशनल यांनी इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मिलेट रिसर्च (IIMR) च्या सहकार्याने दिल्ली, मुंबई, बंगळूर, कोलकाता आणि कोची या पाच प्रमुख शहरांमध्ये केला आहे.

शहरांमधील 44 टक्के तर ग्रामीण भागातील 36 टक्के लोक प्रथिनांची गरज पूर्ण करु शकत नाहीत

अहवालानुसार, शहरांमधील 44 टक्के आणि ग्रामीण भागातील 36 टक्के लोक त्यांच्या दैनंदिन प्रथिनांची गरज पूर्ण करू शकत नाहीत. हा फरक दर्शवतो की ही समस्या केवळ अन्नाच्या उपलब्धतेशी संबंधित नाही. अन्नाची आवड, किंमत, जागरूकता आणि दैनंदिन सवयी हे देखील कारणीभूत घटक आहेत. विशेषतः शहरांमध्ये, टेक-आउट आणि रेडी-टू-इट पर्यायांची उपलब्धता आणि बदलत्या जीवनशैलीमुळे, सातत्यपूर्ण पौष्टिक आहार राखणे एक आव्हान बनत आहे. लक्षणीय संख्येने शहरी रहिवासी दररोज 41 ग्रॅमपेक्षा कमी प्रथिने सेवन करतात.

अहवालात असेही उघड झाले आहे की 60 टक्के लोकांना प्रथिनेयुक्त खाद्यपदार्थ महाग वाटतात. 57 टक्क्यांनी सोयीस्कर पर्यायांचा अभाव हे कारण सांगितले. यावरून असे सूचित होते की लोक प्रथिनांना आवश्यक मानतात, परंतु प्रत्येकाकडे ते आपल्या दैनंदिन आहारात समाविष्ट करण्याचे सोपे आणि परवडणारे मार्ग नाहीत.

डाळी, हरभरा, राजमा, सोयाबीन, दूध, दही, चीज, अंडी, मासे हे प्रथिनांचे उत्कृष्ट स्रोत

प्रथिनांसाठी महागडे किंवा विशेष खाद्यपदार्थ शोधण्याची गरज नाही. भारतीय स्वयंपाकघरांमध्ये आधीपासूनच असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत, जे थोड्या पूर्वविचाराने प्रथिनांची कमतरता दूर करण्यासाठी जेवणात समाविष्ट केले जाऊ शकतात. डाळी, हरभरा, राजमा, सोयाबीन, दूध, दही, चीज, अंडी, मासे आणि सुकामेवा हे प्रथिनांचे उत्कृष्ट स्रोत आहेत. शाकाहारी लोकांसाठी, डाळी, हरभरा, सोया आणि दुधापासून बनवलेले खाद्यपदार्थ आदर्श आहेत. धान्यांमध्ये डाळी किंवा इतर प्रथिनयुक्त पदार्थांचा समावेश केल्याने आहारातील प्रथिनांचे प्रमाण वाढू शकते.

पाच वर्षांखालील प्रत्येक तीन मुलांपैकी एक मूल कुपोषित

अहवालानुसार, पाच वर्षांखालील प्रत्येक तीन मुलांपैकी एक मूल कुपोषित आहे. अंदाजे 35 टक्के मुलांची वाढ खुंटलेली आहे आणि 32 टक्के मुलांचे वजन कमी आहे. बालपणी पुरेशा पोषणाचा अभाव केवळ त्यांच्या तत्कालीन आरोग्यावरच नव्हे, तर त्यांच्या शारीरिक विकासावर, शिकण्याच्या क्षमतेवर आणि नंतरच्या आरोग्यावरही परिणाम करतो. त्यामुळे, मुलांच्या जेवणातील अन्नाच्या प्रमाणाकडेच नव्हे, तर त्याच्या गुणवत्तेकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

भरडधान्यांचा जेवणात वापर करा

अहवाल भरडधान्यांना एक उपयुक्त पर्याय म्हणूनही अधोरेखित करतो. ज्वारी, बाजरी आणि नाचणी यांसारख्या धान्यांमधून फायबर आणि अनेक पोषक तत्वे मिळतात. डाळी, दूध, दही, अंडी किंवा इतर प्रथिनयुक्त पदार्थांसोबत त्यांचे सेवन केल्यास तुमचा रोजचा आहार अधिक संतुलित होऊ शकतो. याचा अर्थ असा की, तुमच्या थानीमधील प्रथिनांचे प्रमाण वाढवण्यासाठी, त्यातील प्रथिने बदलण्याऐवजी, तुम्हाला फक्त त्यात काही पौष्टिक घटक समाविष्ट करण्याची गरज आहे.

World Heart Day 2026 : तीन वर्षांपासून वार्षिक आरोग्य तपासणी केली नाही? मग तुमचं हृदय तुम्हाला काय सांगतंय, हे जाणून घ्या

एबीपी माझा वेब टीम — Thu, 1 Oct 2026 10:57:11 +0530

World Heart Day 2026 : “मला काही त्रास नाही, मग तपासणी कशाला?” असा विचार अनेक जण करतात. कामाची धावपळ, वेळेचा अभाव किंवा आपण पूर्णपणे निरोगी असल्याचा विश्वास यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी पुढे ढकलली जाते. कधी एक वर्ष जातं, मग दुसरं आणि लक्षात येईपर्यंत तीन वर्षे तपासणी झालेलीच नसते. पण, हृदयाच्या (Heart) बाबतीत एक गोष्ट लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे. हृदयविकार नेहमी लक्षणं देऊनच सुरू होतो असं नाही. उच्च रक्तदाब, वाढलेलं कोलेस्टेरॉल आणि रक्तातील साखर वाढण्यासारख्या अनेक समस्या सुरुवातीला कोणतीही ठळक लक्षणं न देता शरीरात सुरू राहू शकतात.

“मला काही त्रास नाही” म्हणजे हृदय सुरक्षित आहे का?

नेहमीच नाही. उच्च रक्तदाबाला अनेकदा ‘मूक’ समस्या म्हटलं जातं, कारण रक्तदाब वाढलेला असूनही अनेकांना त्याची जाणीव होत नाही. त्याचप्रमाणे कोलेस्टेरॉल वाढलेलं असतानाही कोणतंही दुखणं किंवा अस्वस्थता जाणवेलच असं नाही. मात्र, दीर्घकाळ वाढलेला रक्तदाब आणि रक्तातील अतिरिक्त कोलेस्टेरॉल हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर परिणाम करू शकतात. रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींमध्ये चरबीजन्य थर साचण्याची प्रक्रिया हळूहळू वाढू शकते आणि पुढे हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. म्हणूनच लक्षणं दिसण्याची वाट पाहण्यापेक्षा जोखमीचे घटक आधीच ओळखणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

तीन वर्षांत काय बदललं असेल?

वय वाढत असताना शरीरात अनेक बदल होत असतात. वजन वाढणं, शारीरिक हालचाल कमी होणं, कामाचा ताण, झोपेच्या वेळेत बदल, आहारातील बदल किंवा मधुमेहाची सुरुवात यापैकी काही गोष्टी हळूहळू घडू शकतात. विशेषतः रक्तातील साखर वाढण्यापूर्वी काही काळ ‘पूर्वमधुमेह’ाची अवस्था असू शकते. यावेळीही अनेकांना कोणतीही स्पष्ट लक्षणं नसतात. मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि असामान्य कोलेस्टेरॉल हे एकत्र आले तर हृदयाच्या आरोग्यावरचा धोका आणखी वाढू शकतो.
म्हणूनच तीन वर्षे तपासणी झाली नसेल तर घाबरण्याचं कारण नाही; पण आता ती पुढे ढकलण्याचं कारणही नाही.

हृदयासाठी कोणत्या तपासण्या महत्त्वाच्या?

नियमित आरोग्य तपासणी म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीने अनेक महागड्या तपासण्या करून घेणं नव्हे. व्यक्तीचं वय, कौटुंबिक इतिहास, जीवनशैली आणि आधीपासून असलेल्या आजारांनुसार डॉक्टर आवश्यक तपासण्या सुचवतात.

सुरुवातीला काही मूलभूत गोष्टींकडे लक्ष देता येतं...

रक्तदाब : वाढलेला रक्तदाब अनेकदा कोणतीही लक्षणं देत नाही. त्यामुळे त्याची नियमित तपासणी महत्त्वाची आहे.

कोलेस्टेरॉल : विशेषतः ‘वाईट’ कोलेस्टेरॉल म्हणजे एलडीएल वाढल्यास रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर साचण्याचा धोका वाढतो.

रक्तातील साखर : वाढलेली रक्तातील साखर आणि मधुमेहाचा हृदयविकाराशी जवळचा संबंध आहे. त्यामुळे योग्य वेळी तपासणी करणं महत्त्वाचं ठरतं.

वजन आणि कंबरेचा घेर : वाढलेलं वजन आणि पोटाभोवतीची अतिरिक्त चरबी हृदयाशी संबंधित जोखमीच्या घटकांशी जोडलेली आहे.

गरजेनुसार डॉक्टर मूत्रपिंडाचे कार्य, इतर रक्त तपासण्या किंवा हृदयाशी संबंधित पुढील तपासण्यांचाही सल्ला देऊ शकतात.

तपासणीचा अहवाल आला तर प्रत्येक गोष्ट गंभीर असते का?

नाही. एखाद्या तपासणीत रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल किंवा रक्तातील साखर अपेक्षेपेक्षा जास्त आढळली, याचा अर्थ लगेच हृदयविकार झाला आहे असा होत नाही. उलट, जोखीम लवकर समोर येणं ही सुधारणा करण्याची संधी असते. आहारात बदल, नियमित शारीरिक हालचाल, वजन नियंत्रण, धूम्रपान टाळणं, पुरेशी झोप आणि गरज असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधोपचार यामुळे अनेक जोखमीचे घटक नियंत्रणात आणता येतात.

तीन वर्षांची ‘गॅप’ आता भरून काढा

तीन वर्षे आरोग्य तपासणी केली नसेल तर मागील काळाबद्दल चिंता करण्यापेक्षा आजपासून सुरुवात करणं महत्त्वाचं आहे. विशेषतः कुटुंबात कमी वयात हृदयविकाराचा इतिहास असेल, मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब असेल, धूम्रपानाची सवय असेल, वजन वाढलेलं असेल किंवा शारीरिक हालचाल कमी असेल तर डॉक्टरांशी नियमित तपासणीबाबत चर्चा करणं अधिक महत्त्वाचं ठरतं.

World Heart Day निमित्त हृदयासाठी एक साधा प्रश्न स्वतःला विचारा — “माझ्या हृदयाची शेवटची तपासणी मी कधी केली होती?” उत्तर तीन वर्षांपूर्वीचं असेल, तर ही भीतीची घंटा नाही; पण पुन्हा एकदा स्वतःच्या आरोग्याकडे लक्ष देण्याची योग्य वेळ नक्कीच आहे.

- डॉ. आशिष खनिजो, कार्डिअँक सर्जन, मणिपाल हॉस्पिटल, खराडी.

Health: नाश्ता टाळणं पडेल महागात? हृदयाच्या आरोग्यावर कसा होतो परिणाम? नाश्ता टाळण्याचे दुष्परिणाम काय? डॉक्टर सांगतात...

एबीपी माझा वेब टीम — Thu, 1 Oct 2026 10:18:52 +0530

Health: सकाळची घाई, उशिरापर्यंत काम, वजन कमी करण्याचा प्रयत्न किंवा सकाळी भूकच न लागणे… या कारणांमुळे अनेकांच्या दिवसाची सुरुवात नाश्त्याशिवाय होते. “दुपारी व्यवस्थित जेवणारच आहे, मग नाश्ता टाळला तर काय फरक पडतो?” असा विचारही अनेकदा केला जातो. मात्र, हृदयाच्या आरोग्याचा विचार केला तर दिवसभरात काय खाल्ले जाते, याबरोबरच ते कधी खाल्ले जाते, हेही महत्त्वाचे ठरू शकते. जर तुम्ही नाश्ता टाळला तर तुमच्या शरीरावर काय परिणाम होऊ शकतो? हृदयावर काय परिणाम होतो? याबाबत डॉ. प्रिया पालिमकर, डिरेक्टर , कार्डिओलॉजी विभाग, सह्याद्रि सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, नगर रस्ता यांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे, जाणून घ्या..

नाश्ता नियमितपणे टाळणे धोकादायक? संशोधन काय सांगते...

तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, अलीकडील संशोधनामध्ये नाश्ता नियमितपणे टाळणे आणि हृदय आणि रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांचा धोका यांच्यात संबंध आढळला आहे. एका अलीकडील meta-analysis मध्ये 23 लाखांहून अधिक लोकांचा समावेश असलेल्या अभ्यासांचे विश्लेषण करण्यात आले. त्यामध्ये नियमित नाश्ता करणाऱ्यांच्या तुलनेत नाश्ता टाळणाऱ्यांमध्ये cardiovascular disease चा धोका अधिक असल्याचे आढळले. मात्र, हा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक डेटावर आधारित असल्याने नाश्ता टाळणे हेच या वाढलेल्या जोखमीचे थेट कारण आहे, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

नाश्ता आणि शरीराचे ‘बॉडी क्लॉक’

शरीरात एक नैसर्गिक जैविक घड्याळ असते, ज्याला circadian rhythm म्हणतात. झोप, जागरण, हार्मोन्स, रक्तदाब आणि चयापचय यांसारख्या अनेक प्रक्रिया या घड्याळाशी संबंधित असतात. अन्न घेण्याची वेळही या प्रणालीवर परिणाम करू शकते. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या 2025 च्या वैज्ञानिक निवेदनानुसार, अनियमित झोप आणि अनियमित वेळेत जेवणे यांचा संबंध लठ्ठपणा, टाइप-2 मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि cardiovascular disease सारख्या समस्यांशी आढळतो. विशेषतः रात्री उशिरा किंवा अनियमित वेळेत जेवण्याचा चयापचयावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच सकाळचा नाश्ता हा केवळ पोट भरण्यासाठीचा आहार नसून, दिवसातील खाण्याच्या वेळेची नियमित सुरुवात म्हणूनही पाहता येतो.

नाश्ता टाळल्यावर नेमके काय होऊ शकते?

नाश्ता टाळल्यामुळे काही लोकांमध्ये दिवसभरातील खाण्याची पद्धत विस्कळीत होऊ शकते. सकाळपासून बराच वेळ काहीही न खाल्ल्यानंतर दुपारच्या किंवा संध्याकाळच्या वेळी जास्त भूक लागणे, मोठ्या प्रमाणात किंवा जास्त कॅलरी असलेले पदार्थ खाणे असे बदल होऊ शकतात. अनियमित meal pattern चा संबंध insulin resistance, रक्तदाब आणि शरीराच्या वजनाशी संबंधित काही cardiometabolic घटकांशी असल्याचे आधीच्या संशोधनातही दिसून आले आहे. याचा अर्थ “नाश्ता केला की हृदयरोग टळतो” असा नाही. नाश्त्याचा प्रकार तितकाच महत्त्वाचा आहे. साखरेचे पदार्थ, पॅकेज्ड सीरिअल्स, मैद्याचे पदार्थ किंवा अतिप्रक्रिया केलेले अन्न खाऊन नाश्ता केला तरी तो हृदयासाठी आरोग्यदायी ठरेलच असे नाही.

हेही वाचा :

Navratri 2026: नवरात्री 2026 चे 9 दिवसांचे 9 शुभ रंग माहितीय का? देवीची 9 रूप, प्रिय नैवेद्य, शुभ रंग, धार्मिक महत्त्व....

(टीप : वरील सर्व बाबी एबीपी माझा केवळ माहिती म्हणून वाचक-प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवत आहे. यातून एबीपी माझा कोणताही दावा करत नाही.)

Heart Health: रोजची कामं करताना 'ही' चार लक्षणे दिसली तर चुकुनही दुर्लक्ष करू नका, 'हार्ट फेल्युअर'चा सर्वाधिक धोका, तातडीने डॉक्टरांकडे जा

abp majha web team — Tue, 29 Sep 2026 13:19:50 +0530

Heart Helth: 'क्रॉनिक हार्ट फेल्युअर' ही एक दीर्घकालीन स्थिती असून त्यात हृदय कार्य करत राहते, परंतु शरीराच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पुरेसा रक्तपुरवठा करण्यास ते असमर्थ ठरते. हा आजार प्रगतशील स्वरूपाचा असतो; म्हणजेच तो स्थिर न राहता काळानुसार बदलत जातो. या आजाराची वाटचाल परिवर्तनशील असते: काही काळ रुग्णांची स्थिती स्थिर राहते, तर काही वेळा लक्षणे अचानक बळावतात. परिचित लक्षणे बदलू लागतात म्हणजे ती अधिक वारंवार किंवा तीव्र होतात किंवा दैनंदिन कामांमध्ये अडथळा आणू लागतात. तेव्हा ती लक्षणे 'हार्ट फेल्युअर' (हृदय निकामी होण्याची स्थिती) बळावत असल्याचे संकेत असू शकतात. उदाहरणार्थ, पूर्वी सहज वाटणारी चाल आता दमछाक करणारी ठरू शकते, पायऱ्या चढल्यानंतर पूर्वस्थितीत येण्यासाठी अधिक वेळ लागू शकतो किंवा घोट्यांवर नेहमीपेक्षा जास्त सूज दिसू शकते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, लक्षणे गंभीर होण्याची वाट पाहण्याऐवजी त्यांवर लक्ष ठेवणे आणि त्यांमधील बदल वेळीच ओळखणे महत्वाचे असते. याबद्दल मुंबईतील देसाई हार्ट केअर क्लिनिकचे सल्लागार हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. भूपेन एन. देसाई, एमबीबीएस, एमडी (मेडिसिन), यांनी मार्गदर्शन केले आहे.

खालील चार चिन्हावर लक्ष ठेवणे महत्वाचे आहे

१. दैनंदिन कामे करणे कठीण होते

जी कामे तुम्ही पूर्वी सहजपणे करत होतात, ती करताना आता तुमचा श्वास फुलू लागतो. पायऱ्या चढणे, बाजारापर्यंत चालत जाणे किंवा खरेदीच्या पिशव्या उचलणे अशा गोष्टींसाठी पूर्वीपेक्षा जास्त कष्ट पडू लागतात. पूर्वी सहजपणे केल्या जाणाऱ्या कामांदरम्यान श्वास जास्त फुलणे किंवा शारीरिक हालचाल करण्याची क्षमता कमी होणे, ही लक्षणे आजार बळावत असल्याचे दर्शवू शकतात. उदाहरणार्थ, तुम्ही पूर्वी जवळच्या दुकानापर्यंत सहज चालत जात होतात पण आता श्वास घेण्यासाठी तुम्हाला वाटेतच थांबावे लागत असेल तर या बदलाकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.

२. पूर्ववत होण्यास अधिक वेळ लागणे

शारीरिक श्रमानंतर पुन्हा सामान्य स्थितीला येण्यासाठी तुम्हाला किती वेळ लागतो, याचा विचार करा. शारीरिक हालचालींनंतर अधिक थकवा जाणवणे किंवा पूर्ववत होण्यास जास्त वेळ लागल्यास तुमची शारीरिक स्थिरता आता पूर्वीसारखी राहिलेली नाही. शरीराला पूर्वस्थितीत येण्यास अधिक वेळ लागतो, तेव्हा दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यासाठी हृदयाला अनेकदा गरजेपेक्षा जास्त कष्ट करावे लागतात.
थकव्याची अनेक कारणे असू शकतात, परंतु तुमच्या नेहमीच्या ऊर्जा पातळीत झालेला सततचा बदल, विशेषतः हृदय निकामी झाल्याची इतर लक्षणेही असताना दुर्लक्ष करू नये.

३. शरीरात द्रव साचणे-

हृदय निकामी होण्याच्या स्थितीमुळे शरीरात द्रव साचू शकतो. घोट्यांवर वाढणारी सूज आणि द्रव साचल्यामुळे होणारी वजनवाढ यांकडे लक्ष द्या कारण ही लक्षणे हृदय निकामी होण्याची स्थिती बळावत असल्याचे दर्शवतात. तुम्हाला असे जाणवू शकते की तुमचे बूट घट्ट होत आहेत, मोज्यांमुळे घोट्याभोवती खोल वळ उमटत आहेत किंवा द्रव साचल्यामुळे वजन वाढत आहे. तुमच्या डॉक्टरांनी नियमितपणे वजन तपासण्याचा सल्ला दिला असेल तर त्यांच्या मार्गदर्शनाचे पालन करा आणि वजनातील चिंताजनक बदलांबाबत त्यांच्याशी चर्चा करा.

४. इतर लक्षणे दिसू लागतात किंवा अधिक गंभीर होतात -

चक्कर येणे किंवा डोके हलके वाटणे, मळमळ, भूक कमी होणे किंवा हृदयाचे ठोके वाढणे ही सर्व लक्षणे दीर्घकालीन हृदयविकारासोबत असू शकतात. या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे किंवा त्यांना इतर कारणांमुळे झाले आहे असे समजणे सोपे असते परंतु नवीन किंवा अधिक गंभीर होणाऱ्या लक्षणाकडे दुर्लक्ष करू नये. ही लक्षणे विविध कारणांमुळे उद्भवू शकतात आणि केवळ त्यांच्यावरूनच 'हार्ट फेल्युअर'ची स्थिती बळावत आहे, असे मानणे आवश्यक नाही. परंतु ही लक्षणे नवीन असतील, वारंवार किंवा अधिक तीव्रतेने जाणवत असतील, अथवा त्यासोबत श्वास घेण्यास अधिक त्रास होणे, थकवा किंवा शरीरावर सूज येणे यांसारखे त्रास होत असतील, तर त्याबाबत डॉक्टरांशी चर्चा करावी.

लवकर कृती करणे का महत्त्वाचे आहे?

क्रॉनिक हार्ट फेल्युअरमध्ये लक्षणे स्थिर वाटत असली तरीही सतत काळजी घेणे आवश्यक असते. प्रकृती खालावण्याचा प्रसंग महत्त्वाचा असतो कारण ज्या लोकांना नुकताच असा अनुभव आला आहे, त्यांची प्रकृती पुन्हा बिघडण्याचा धोका जास्त असतो. बदल लवकर ओळखणे आणि उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांशी बोलणे वेळेवर हस्तक्षेप करण्यास मदत करू शकते. तुमची औषधे आणि पाठपुराव्यासाठीच्या भेटी नियमितपणे सुरू ठेवा, होणाऱ्या बदलांवर लक्ष ठेवा आणि यापैकी कोणतीही लक्षणे आढळल्यास त्वरित तुमच्या डॉक्टरांशी संपर्क साधा. योग्य त्या ठिकाणी उपचारांच्या नवीन पद्धतींसह वेळेवर आणि योग्य उपचार घेतल्यास या स्थितीचे व्यवस्थापन करण्यास आणि रुग्णालयात दाखल होण्याची वेळ येण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

Amla Benefits : शेवग्यापाठोपाठ आता पीएम मोदींनी मांडली आवळ्याची महती; रोज सकाळी खाण्याचे 'हे' भन्नाट फायदे माहितीयेत का?

एबीपी माझा ब्युरो — Mon, 28 Sep 2026 22:56:04 +0530

मुंबई : भारतीय संस्कृतीत आणि आयुर्वेदात आवळ्याचे (Amla) स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. चवीला तुरट आणि आंबट असणारे हे फळ आरोग्यासाठी गुणकारी औषध आहे. देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी (PM Narendra Modi) यांनी आपल्या 'मन की बात' (Mann Ki Baat) या कार्यक्रमाच्या 138 व्या भागात उत्तर प्रदेशातील प्रतापगड येथील आवळ्याचा (Indian Gooseberry) विशेष उल्लेख केला. प्रतापगडमध्ये आवळ्यापासून कँडी, मुरंबा, ज्यूस आणि लोणचे बनवून महिला आणि शेतकऱ्यांना रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

पंतप्रधानांनी उल्लेख केलेला हा आवळा आरोग्यासाठी किती फायदेशीर आहे आणि रोजच्या आहारात याचा समावेश केल्याने शरीराला कोणते मोठे फायदे होतात, हे सविस्तर जाणून घेऊया.

Amla Vitamin C Immunity Booster : रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी संजीवनी

आवळ्यामध्ये भरपूर प्रमाणात व्हिटॅमिन सी (Vitamin C) आणि अँटीऑक्सिडंट्स असतात. शरीराची नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती (Immunity System) मजबूत करण्यासाठी व्हिटॅमिन सी अत्यंत आवश्यक असते. आवळ्याचे नियमित सेवन केल्याने सर्दी, खोकला आणि सामान्य आजारांपासून शरीराचा बचाव होतो.

तसेच, व्हिटॅमिन सी शरीरात कोलाजन (Collagen) तयार करण्यास मदत करते, जे त्वचा, हाडे आणि शरीराच्या इतर महत्त्वाच्या अवयवांसाठी फायदेशीर मानले जाते.

Amla For Digestion Constipation : पचनक्रिया सुधारते आणि बद्धकोष्टतेपासून मुक्ती

पोटाच्या आरोग्यासाठी आवळा अत्यंत गुणकारी मानला जातो. आवळ्यामध्ये भरपूर प्रमाणात फायबर (Fiber) आढळते. रोजच्या आहारात फायबरचे योग्य प्रमाण असल्यास पचनक्रिया सुरळीत राहते आणि मलत्याग सहज होतो.

ज्यांना बद्धकोष्टता (Constipation) किंवा अपचनाचा त्रास आहे, त्यांच्यासाठी आवळा फायदेशीर ठरू शकतो. मात्र, दीर्घकालीन पोटाचे आजार असल्यास केवळ आवळ्यावर अवलंबून न राहता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

Amla Benefits For Skin Hair : चमकदार त्वचा आणि मजबूत केसांसाठी उपयुक्त

त्वचा आणि केसांच्या देखभालीसाठी प्राचीन काळापासून आवळ्याचा वापर केला जात आहे. आवळ्यातील व्हिटॅमिन सी आणि पोषक घटक त्वचेवरील कोलाजनची पातळी वाढवून त्वचा निरोगी ठेवण्यास मदत करतात.

केसांच्या आरोग्याबाबत बोलायचे झाल्यास, आवळ्यामुळे केस मजबूत होतात आणि अकाली पांढरे होण्यापासून बचाव होतो. परंतु, जर जास्त प्रमाणात केस गळत असतील तर पोषक तत्वांची कमतरता किंवा तणाव हे कारण असू शकते, त्यामुळे योग्य तपासणी करणे गरजेचे आहे.

How To Eat Amla Precautions : आवळा कसा खावा?

आवळा तुम्ही कच्चा, लोणचे, चटणी, ज्यूस किंवा मुरंब्याच्या (Amla Murabba) स्वरूपात खाऊ शकता. मात्र, बाजारात मिळणाऱ्या मुरंब्यामध्ये किंवा ज्यूसमध्ये साखरेचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे मधुमेह (Diabetes) असणाऱ्यांनी किंवा वजन कमी करू इच्छिणाऱ्यांनी जास्त साखर असलेला मुरंबा खाणे टाळावे.

आवळा हे एक अत्यंत उत्तम फळ आहे, पण त्याला कोणत्याही आजारावरील थेट औषध मानू नये. रोजच्या आहारात मर्यादित आणि संतुलित प्रमाणात आवळ्याचा समावेश करणे आरोग्यासाठी सर्वोत्तम ठरते.

ही बातमी वाचा:

Health Alert : रात्री पुरेशी झोप होत नसेल तर सावधान, थेट हृदयावर होऊ शकतो परिणाम; काय काळजी घ्याल?

World Heart Day 29 September: रात्री उशिरा जेवणं अन् हृदयाच्या आरोग्याचा काय संबंध? जेवणाच्या वेळा काय असाव्यात? काय खावे? डॉक्टर सांगतात...

abp majha web team — Mon, 28 Sep 2026 18:43:19 +0530

Health News: “दिवसभर कामात वेळच मिळाला नाही, आता रात्री 10-11 वाजता जेवतोय… त्याने काय फरक पडणार?” असा प्रश्न अनेकांच्या मनात असतो. विशेषतः शहरांमध्ये कामाच्या वेळा, वाहतूक, उशिरा घरी पोहोचणं आणि बदलती जीवनशैली यामुळे रात्री उशिरा जेवणं आता अपवाद राहिलेलं नाही. मात्र, हृदयाच्या आरोग्याचा विचार करताना काय खाल्लं याबरोबरच ते कधी खाल्लं, याकडेही लक्ष देणं आवश्यक आहे, असं अलीकडील संशोधनातून समोर येत आहे. पुण्यातील हडपरमधील सह्याद्रि सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलचे कन्सल्टंट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. जगजीत देशमुख यांनी हे मार्गदर्शन केले आहे.

अमेरिकन हार्ट असोसिएशनने 2025 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या वैज्ञानिक निवेदनानुसार, शरीराचं जैविक घड्याळ, झोप, शारीरिक हालचाल आणि जेवणाच्या वेळा यांचा परस्पर संबंध असतो. विशेषतः रात्री उशिरा किंवा अनियमित वेळी जेवण्याची सवय शरीराच्या नैसर्गिक चक्राशी विसंगत ठरू शकते आणि त्याचा चयापचयावर परिणाम होऊ शकतो.

रात्री उशिरा खाल्लं की शरीरात काय बदल होतात?

शरीरातील अनेक प्रक्रिया ठरावीक वेळेनुसार चालतात. दिवसाच्या सुरुवातीला शरीर अन्नातून मिळणारी ऊर्जा वापरण्यास अधिक सक्रिय असते, तर रात्री शरीर विश्रांती आणि झोपेच्या अवस्थेकडे वळत असतं. रात्री उशिरा मोठ्या प्रमाणात जेवण झाल्यास रक्तातील साखरेची पातळी, इन्सुलिनची कार्यक्षमता आणि चरबीच्या चयापचयावर परिणाम होऊ शकतो. अशा सवयींचा दीर्घकाळ संबंध वजन वाढणे, इन्सुलिनचा प्रतिकार, उच्च रक्तदाब आणि हृदयाशी संबंधित जोखमीशी आढळून आला आहे. मात्र, उशिरा जेवणं हेच हृदयरोगाचं थेट कारण आहे, असा निष्कर्ष सध्या काढता येत नाही. यातील अनेक अभ्यास निरीक्षणांवर आधारित आहेत आणि इतर जीवनशैलीचे घटकही त्यावर परिणाम करू शकतात.

उशिरा जेवणं आणि रक्तदाबाचा संबंध

रक्तदाबही शरीराच्या जैविक घड्याळाशी संबंधित असतो. साधारणपणे झोपेच्या वेळी रक्तदाब कमी होतो. मात्र, झोपेची वेळ सतत बदलत असेल, रात्री उशिरापर्यंत जागरण होत असेल आणि त्याच वेळी उशिरा जेवण्याची सवय असेल, तर शरीराच्या या नैसर्गिक लयीत व्यत्यय येऊ शकतो. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या मते, अनियमित झोप आणि शरीराच्या जैविक घड्याळातील विस्कळीतपणाचा संबंध उच्च रक्तदाब, रक्तातील साखरेतील बिघाड, लठ्ठपणा आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजाराच्या जोखमीशी आढळतो.

मग रात्री किती वाजता जेवावं?

यासाठी प्रत्येक व्यक्तीला लागू होईल अशी एकच ठरावीक वेळ सांगता येत नाही. कामाची वेळ, झोपेची वेळ, वय, मधुमेह किंवा इतर आजार आणि एकूण आहारपद्धती यानुसार वेळ बदलू शकते.मात्र, दररोज रात्री खूप उशिरा आणि अनियमित वेळी मोठं जेवण करण्याची सवय टाळणं महत्त्वाचं आहे. झोपण्याच्या अगदी आधी भरपेट जेवण्याऐवजी जेवण आणि झोप यामध्ये पुरेसं अंतर ठेवण्याचा प्रयत्न करता येतो.रात्री उशिरा भूक लागल्यास अतितेलकट, अतिखारट किंवा जास्त साखर असलेले पदार्थ खाण्याऐवजी हलका आणि पौष्टिक पर्याय निवडणं अधिक योग्य ठरू शकतं.

फक्त वेळ नाही, ताटात काय आहे हेही महत्त्वाचं

रात्री ८ वाजता जेवून त्यात सतत तळलेले पदार्थ, प्रक्रिया केलेले मांस, जास्त मीठ आणि साखर असेल, तर ते हृदयासाठी आरोग्यदायी ठरेलच असं नाही. हृदयासाठी आहारात भाज्या, फळं, संपूर्ण धान्यं, कडधान्यं, डाळी, कडबोळ्या नव्हे तर योग्य प्रमाणात कडधान्यांपासून तयार पदार्थ, सुकामेवा आणि बिया यांचा समावेश करणं महत्त्वाचं आहे. अतिरिक्त साखर, जास्त मीठ आणि अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ कमी करणंही आवश्यक आहे. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या 2026 च्या आहारविषयक मार्गदर्शनातही अशाच आहारपद्धतीवर भर देण्यात आला आहे.

हृदयासाठी ‘किती’इतकंच ‘कधी’ही महत्त्वाचं

रात्री उशिरा एकदा जेवण झाल्याने हृदयाला धोका निर्माण होतो, असं नाही. पण रोजच उशिरा जेवणं, अपुरी झोप, दिवसभराची अनियमित जीवनशैली, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि असंतुलित आहार ही सगळी चित्रं एकत्र आली तर हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम करणारे अनेक घटक तयार होऊ शकतात.

World Heart Day निमित्त ही चर्चा करताना प्रश्न फक्त “आज रात्री काय खाणार?” हा नसून “दिवसभराची खाण्याची आणि झोपण्याची वेळ किती नियमित आहे?” हा असायला हवा. हृदयाची काळजी मोठ्या बदलांनीच घ्यावी लागते असं नाही; जेवणाची वेळ थोडी शिस्तबद्ध करणं, रात्रीचं जड जेवण टाळणं, पुरेशी झोप घेणं आणि नियमित हालचाल करणं या छोट्या सवयीही दीर्घकाळ महत्त्वाच्या ठरू शकतात.

World Heart Day: गुडघेदुखीमुळे थेट हृदयरोग होतो? वारंवार गुडघ्याच्या वाट्या दुखत असतील तर.. ; डॉक्टरांनी सांगितलेले व्यायामाचे प्रकार कोणते?

abp majha web team — Mon, 28 Sep 2026 18:17:15 +0530

World Heart Day 29 September: सतत गुडघेदुखी किंवा सांधेदुखी असल्यामुळे अनेक लोक चालणे, व्यायाम करणे किंवा इतर शारीरिक हालचाली करणे टाळतात. त्यामुळे हळूहळू त्यांची शारीरिक हालचाल कमी होऊ लागते. अशा प्रकारे वेदना आणि कमी हालचाल यांचे एक चक्र तयार होऊ शकते. याचा परिणाम केवळ गुडघ्यांवरच नाही, तर एकूण आरोग्यावर आणि हृदयाच्या आरोग्यावरही होऊ शकतो. मुंबईच्या अपोलो स्पेक्ट्रा सग्णालयाचे ऑर्थोपेडिक सर्जन डॉ निहार मोदी यांनी गुडघेदुखीचा शरिरावर विशेषतः हृदयावर कसा परिणाम होतो, याविषयी मार्गदर्शन केले आहे.

गुडघेदुखीने वाढवू शकते हृदयाच्या आरोग्याची जोखीम

गुडघेदुखी ही मुख्यतः हाडे, सांधे आणि स्नायूंशी संबंधित समस्या आहे. मात्र, त्याचा परिणाम शरीराच्या इतर भागांवरही होऊ शकतो. गुडघेदुखीमुळे चालणे, जिने चढणे किंवा व्यायाम करणे त्रासदायक झाले, तर व्यक्ती हळूहळू कमी हालचाल करू लागते. काही काळानंतर शारीरिक हालचाल कमी झाल्यामुळे वजन वाढू शकते, स्नायूंची ताकद कमी होऊ शकते आणि शरीराची तंदुरुस्ती कमी होऊ शकते. यासोबतच हृदयाच्या आरोग्याशी संबंधित काही जोखीमही वाढू शकतात.

गुडघेदुखीमुळे थेट हृदयरोग होतो असे नाही. मात्र, गुडघेदुखीमुळे जर एखादी व्यक्ती दीर्घकाळ व्यायाम किंवा शारीरिक हालचाल करत नसेल, तर त्याचा एकूण हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

गुडघेदुखीचा व्यायामावर कसा परिणाम होतो?

नियमित व्यायाम आणि शारीरिक हालचाल शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे. नियमित हालचालींमुळे हृदयाची कार्यक्षमता चांगली राहण्यास, वजन नियंत्रणात ठेवण्यास, रक्तदाब आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होते. मात्र, सतत गुडघेदुखी असलेल्या व्यक्तींना व्यायाम करताना वेदना वाढतील अशी भीती वाटू शकते. त्यामुळे ते व्यायाम करणे किंवा चालणे टाळू शकतात. काही लोकांना साधे चालणे, सायकल चालवणे किंवा जिने चढणे यांसारख्या दैनंदिन कामांमध्येही त्रास होऊ शकतो. यामुळे एक समस्या निर्माण होऊ शकते. गुडघेदुखीमुळे हालचाल कमी होते. हालचाल कमी झाल्यामुळे पायांचे आणि शरीराचे स्नायू कमकुवत होऊ शकतात. शरीराची ताकद आणि तंदुरुस्ती कमी होऊ शकते. त्यामुळे पुढे चालणे किंवा इतर हालचाली करणे आणखी कठीण होऊ शकते.

हालचाल कमी झाल्याने हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम होतो का?

दीर्घकाळ शारीरिक हालचाल कमी राहिल्यास आरोग्यावर अनेक प्रकारे परिणाम होऊ शकतो. यामुळे वजन वाढणे, उच्च रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉलमध्ये बदल आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात न राहणे यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. हे सर्व घटक हृदयाच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.

जर एखादी व्यक्ती गुडघेदुखी किंवा सांधेदुखीमुळे अनेक महिने कमी हालचाल करत असेल, तर नियमित व्यायामामुळे शरीराला मिळणारे फायदे कमी होऊ शकतात. विशेषतः ज्या व्यक्तींना आधीपासूनच हृदयविकाराचा धोका आहे, त्यांनी याकडे अधिक लक्ष देणे गरजेचे आहे.

त्यामुळे गुडघेदुखीचे मूळ कारण शोधून त्यावर योग्य उपचार करणे महत्त्वाचे आहे. योग्य उपचारांनंतर व्यक्तीला सुरक्षितपणे पुन्हा चालणे आणि शारीरिक हालचाल सुरू करण्यास मदत होऊ शकते. यामुळे सक्रिय जीवनशैली टिकवून ठेवण्यासही मदत मिळते.

गुडघेदुखी असताना व्यायाम कसा करावा?

गुडघेदुखी असताना व्यायाम म्हणजे नेहमी धावणे, उड्या मारणे किंवा जास्त जोर लावणारे व्यायाम करणे आवश्यक नाही. गुडघेदुखीचे कारण आणि वेदना किती आहेत, यानुसार योग्य व्यायाम निवडला जाऊ शकतो.

पोहणे, स्थिर सायकल चालवणे, आरामदायी आणि सपाट जागेवर चालणे किंवा डॉक्टर आणि फिजिओथेरपिस्ट यांच्या सल्ल्याने स्नायू मजबूत करणारे व्यायाम केले जाऊ शकतात. काही लोकांसाठी हे व्यायाम गुडघ्यांवर कमी ताण देणारे आणि अधिक आरामदायी ठरू शकतात.

फिजिओथेरपीमुळे पायांच्या आणि शरीराच्या स्नायूंची ताकद वाढण्यास, शरीराची लवचिकता सुधारण्यास, तोल चांगला राहण्यास आणि गुडघ्याची हालचाल सुधारण्यास मदत होऊ शकते. गुडघेदुखी असताना अचानक खूप जास्त व्यायाम सुरू करण्यापेक्षा हळूहळू शारीरिक हालचाल वाढवणे चांगले. आपल्या शरीराला आणि गुडघ्यांना सवय होईल अशा पद्धतीने व्यायामाची सुरुवात करणे महत्त्वाचे आहे.

गुडघेदुखीसाठी डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

गुडघेदुखी सतत होत असेल किंवा दिवसेंदिवस वाढत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. गुडघ्याला सूज येणे, गुडघा चालताना किंवा उभे राहताना अस्थिर वाटणे, चालण्यास त्रास होणे किंवा गुडघेदुखीमुळे दैनंदिन कामांमध्ये अडचण येणे, ही डॉक्टरांचा सल्ला घेण्याची कारणे आहेत.

ऑर्थोपेडिक तज्ज्ञ गुडघेदुखीचे नेमके कारण शोधू शकतात आणि त्यानुसार योग्य उपचार सुचवू शकतात. प्रत्येक व्यक्तीची समस्या वेगळी असू शकते. त्यामुळे स्वतःहून व्यायाम सुरू करण्याऐवजी गरजेनुसार डॉक्टर किंवा फिजिओथेरपिस्टचा सल्ला घेणे योग्य आहे. ज्या व्यक्तींना आधीपासून हृदयरोग आहे किंवा हृदयविकाराचा धोका जास्त आहे, त्यांनी नवीन व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांशी चर्चा करावी. विशेषतः खूप जोराचा किंवा जास्त वेळ व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. निरोगी गुडघे आणि निरोगी हृदय यांचा हालचालींशी जवळचा संबंध आहे. गुडघेदुखीमुळे एखाद्या व्यक्तीने दीर्घकाळ निष्क्रिय राहणे आवश्यक नाही. वेळेवर गुडघ्यांची तपासणी, योग्य उपचार आणि व्यक्तीच्या गरजेनुसार तयार केलेला व्यायामाचा आराखडा यामुळे सुरक्षितपणे सक्रिय राहण्यास मदत होऊ शकते.

Health Alert : रात्री पुरेशी झोप होत नसेल तर सावधान, थेट हृदयावर होऊ शकतो परिणाम; काय काळजी घ्याल?

एबीपी माझा ब्युरो — Sun, 27 Sep 2026 23:34:52 +0530

मुंबई : आजकालची बदलती जीवनशैली, उशिरापर्यंत मोबाईलचा वापर, ऑफिसच्या कामाचा ताण आणि अभ्यासाचा दबाव यामुळे अनेक लोकांची झोप अपुरी राहत आहे. रोज केवळ 5 ते 6 तास झोपून अनेक लोक त्याला सामान्य मानतात आणि वीकेंडला ही झोप भरून काढू असा विचार करतात. मात्र, झोप ही केवळ शरीराला विश्रांती देण्याचे माध्यम नाही. झोपेत असताना आपले शरीर अनेक महत्त्वाची कामे करत असते आणि हृदयालाही विश्रांती मिळते. अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या (AHA) मते, अपुरी आणि अस्वस्थ झोप थेट हृदयाचे आरोग्य, रक्तदाब आणि मेटाबॉलिझमवर गंभीर परिणाम करते.

How Many Hours Sleep Required : रोज किती तास झोप आवश्यक आहे?

तज्ज्ञांच्या मते, प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीला दररोज रात्री किमान 7 तासांची गाढ झोप मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे. एखाद्या दिवशी कमी झोपणे वेगळे, पण रोजच 7 तासांपेक्षा कमी झोपण्याची सवय झाल्यास शरीरात अनेक गंभीर आजार घर करू लागतात. केवळ तासांची गणना करण्यापेक्षा झोपेची गुणवत्ता (Sleep Quality) आणि दिवसभरात शरीराला कसे वाटते, यावर लक्ष देणे गरजेचे आहे.

Effect On Blood Pressure : अपुऱ्या झोपेचा रक्तदाबावर कसा होतो परिणाम?

आपण जेव्हा गाढ झोपेत असतो, तेव्हा नैसर्गिकरीत्या आपला रक्तदाब (Blood Pressure) कमी होतो, ज्यामुळे हृदय आणि रक्तवाहिन्यांना विश्रांती मिळते. परंतु जर झोप अपुरी असेल किंवा रात्री वारंवार मोडत असेल, तर रक्तदाब कमी होण्याची ही प्रक्रिया विस्कळीत होते. दीर्घकाळ अपुरी झोप राहिल्याने हाय ब्लड प्रेशरचा (High BP) त्रास सुरू होतो. हाच उच्च रक्तदाब पुढे जाऊन हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) आणि स्ट्रोकचा (Stroke) धोका अनेक पटींनी वाढवतो.

Sleep Quality Matters : केवळ तास नाही, झोपेची गुणवत्ताही महत्त्वाची

7 ते 8 तास अंथरुणावर पडून राहणे म्हणजे उत्तम झोप असा होत नाही. जर तुम्हाला खालील लक्षणे जाणवत असतील, तर तुमच्या झोपेची गुणवत्ता खराब आहे:

रात्री वारंवार जाग येणे.

झोप लागण्यासाठी खूप वेळ लागणे.

सकाळी उठल्यानंतरही थकवा आणि आळस जाणवणे.

Sleep Apnea and Snoring : घोरणे आणि श्वास गुदमरणे हे धोक्याचे संकेत

जर एखाद्या व्यक्तीला खूप मोठ्याने घोरण्याची सवय असेल, रात्री अचानक श्वास रोखल्यासारखा वाटून जाग येत असेल, तर हे स्लीप अॅप्निया (Sleep Apnea) चे लक्षण असू शकते.

स्लीप अॅप्नियामध्ये झोपेत श्वासनलिका वारंवार बंद होते, ज्यामुळे शरीराला मिळणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होतो. या समस्येमुळे हाय बीपी, हार्ट अटॅक आणि स्ट्रोकचा धोका खूप जास्त वाढतो. अशी लक्षणे दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

Tips For Better Sleep : उत्तम आणि गाढ झोपेसाठी सोप्या सवयी

वेळापत्रक ठरवा : रोज झोपण्याची आणि सकाळी उठण्याची वेळ निश्चित ठेवा.

स्क्रीन टाईम कमी करा : रात्री झोपण्यापूर्वी किमान 1 तास आधी मोबाईल, टीव्ही आणि लॅपटॉपचा वापर पूर्णपणे थांबवा.

शारीरिक व्यायाम : दिवसभरात थोडा वेळ व्यायाम करा आणि सकाळच्या कोवळ्या उन्हात वेळ घालवा.

शांत वातावरण : तुमची बेडरूम शांत, अंधारी आणि हवेशीर ठेवा.

टीप : जर तुम्हाला दीर्घकाळापासून झोपेची समस्या असेल, तर स्वतःच औषधे न घेता तज्ज्ञ डॉक्टरांचा (Sleep Specialist) सल्ला घ्या.

ही बातमी वाचा:

Death Certificate New Rules : मृत्यू दाखल्याबाबत मोठा बदल! 1 ऑक्टोबरपासून बदलणार 'हे' कडक नियम; उशिरा नोंदणी करणाऱ्यांना अडचणी