BLOG : शोभिता ठाकूरच्या 'खिलावडी’ला रशियात 'बेस्ट शॉर्ट फिल्म'चा पुरस्कार

Nana Patekar Salaam Bombay Movie: नाना आणि सलाम बॉम्बे!

समीर गायकवाड — Fri, 9 Oct 2026 14:52:06 +0530

Nana Patekar Salaam Bombay Movie: मीरा नायरचा (Mira Nair) 'सलाम बॉम्बे' (Salaam Bombay) अजुनही फ्रेम टू फ्रेम तोंडपाठ आहे. त्यातला बाबा गुलाब (नाना पाटेकर) हा रेड लाइट एरियातला एक नामचीन भडवा आणि ड्रग पेडलर असतो.

एका सीनमध्ये त्याला भेटायला एक विदेशी पत्रकार इयन (संजना कपूर) आलेली असते, तिच्या सोबत हिंदी अनुवादक असतो, जो बाबाचा परिचित असतो.

बाबा त्याला सांगतो की, त्याने रेखाला (अनिता कंवर) जगाच्या उकिरड्यातून बाहेर काढलंय आणि तिला तो आता आपली घरवाली समजतो.
तिच्यापासून झालेल्या 'मंजू'ला (हंसा विठ्ठल) त्याने मुलीचा दर्जा दिलाय.

बोलता बोलता तो सवयीप्रमाणे घसरतो आणि ती पत्रकार देखील मस्त चिकणा माल आहे, हे तिला सांग असं त्याला सुनावतो. अनुवादक चिडतो आणि असलं काहीही तिला सांगणार नाही असं उत्तर देतो!
त्यांच्या बाचाबाचीवर ती पत्रकार विचारते की, 'बाबा काय म्हणतोय?"
यावर तो खोटंच सांगतो की, "तो विचारतोय की, चहा घेणार का?"

पुढच्याच सीनमध्ये बाबाच्या हाताखाली गर्द विकणाऱ्या टोळीतला हरकाम्या चिलीम (रघुवीर यादव) दोन कळकटलेल्या ग्लासमध्ये चहा घेऊन येतो.
त्याला तिथं आलेलं पाहताच विकृत असलेल्या बाबाच्या डोक्यात बीभत्स कल्पना येते.
तो म्हणतो, "थांबा तुम्हाला मी गंमत दाखवतो, खूप मजा येईल!"

बाबा आपल्या कंबरेचा चामडी पट्टा काढतो आणि एकेक करून गंमत म्हणून चिलीमच्या पायाखाली फटके मारू लागतो.
सुरुवातीला हाफ चड्डीमधला चिलीम बरोबर उड्या मारून ते चुकवतो.
त्या गडबडीत त्याच्या खिशातून 555चे सिगारेट्सचं सोनेरी पाकीट पडतं, चहाचे ग्लास पडतात. फुटतात.
त्याच्या पिंडरीवर पट्ट्याचे मजबूत वळ उमटतात.

माराच्या वेदनेने चिलीम विव्हळू लागतो आणि अखेरीस पेकाटात लाथ बसल्यागत खाली बसतो!
पस्तिशीच्या वयाचा, मळकटलेल्या देहाचा नि काळवंडलेल्या चेहऱ्याचा काटकुळा रोगट चिलीम कुत्र्यागत ओरडू लागतो!

बाबाच्या चेहऱ्यावर विकृत हास्य विलसत राहतं.
चिलीमच्या वेदना नि बाबाची विकृती सहन न झालेली पत्रकार अनुवादकाला सोबत घेऊन तडकाफडकी निघून जाते.

एका मिनिटात तिथला नूर बदलतो.

बाबा भानावर येतो आणि इतक्या वेळ वेदनेने कळवळणारा चिलीम चक्क हसू लागतो. चिडिया उड गयी म्हणून बाबाला खिजवतो!

बाबाच्या तळपायाची आग मस्तकाला जाते आणि जुन्या हिशोबाचे कारण देऊन तो चिलीमला आपल्या टोळीतून बेदखल करतो.
चित्रपटात चिलीम बाबाला पुरून उरत नाही मात्र त्या क्षणी तर तो त्याच्यापुढे झुकत नाही.
तो देखील तावातावाने निघून जातो आणि जाताना अकस्मातपणे बाबाला हाताने इशारा करतो 'घे चढवून'चा !

नशेड्या बकाल एकाकी चिलीमच्या आयुष्याचा पाया घृणा, तिरस्कार, दारिद्र्य, भणंग भयाण दुःखांवर आधारलेला असल्याने पट्ट्याचा मार त्याच्यासाठी अगदी किरकोळ असतो. त्याच्या आयुष्यात याहून भयंकर दुःखे असतात!

'सलाम बॉम्बे'च्या हरेक फ्रेममध्ये एक कविता दडलीय आणि हरेक सीनमध्ये एक कथा आहे.
या दोन सीन्सच्या आधी आणि नंतर जे सिक्वेन्स आहेत ते अगदी सुन्न करणारे आहेत.

यात एक सीन असाही होता ज्यात रेखा बाहेरची नाईट स्वीकारते. साठी पार केलेल्या त्या कस्टमरकडे जाताना आपल्या सोबत मंजूला देखील घेऊन जाते. आई आत एका खोलीमध्ये सौदा पुरा करत असते आणि बाहेर दिवाणखान्यात असलेली मंजू तिथल्या वस्तूंनी हरखून गेलेली असते. तिथून परतल्यानंतरच्या दुसऱ्या दिवशी बाबा रेखाशी संग करू इच्च्छितो. मंजूला खोलीबाहेर सज्जात झोपायला पाठवतो. रेखा त्याला टोकदार सवाल करते! धुमसते, घुसमटते. बाबा तिला सणसणीत थोबाडीत मारतो. ती मुकाट शांत होते. तिच्या खांद्यावरून हात फिरवत बाबा तिला शांत करू पाहतो. यावर ती मौन राहते. इथे नानाच्या तोंडी एक वाक्य आहे - "मलबार हिल से वापस आयी तो भाव खा रही है रंडी बाबा से!"
त्याच्या रासवट वागण्यास उद्देशून ती म्हणते, "एकदम कस्टमर के माफीक!"
पुढे एकदम सुन्न स्पेस उरते...

एकदा प्रेमाच्या असोशीने तो तिला म्हणतो, "चल, खल्लास कर डाल मेरी मीनाकुमारी!" पण तिचा थंडा प्रतिसाद पाहून पुढे तो अगदी निर्लज्ज होऊन म्हणतो, "चल मिट्टी डाल दे!"

क्षणात सेंटीमेंटल तर क्षणात निर्विकार होणारा नाना हा आपल्या सर्वांच्या खऱ्या मानसिकतेचे प्रतिनिधित्व करतो. आपण किती दुष्ट आहोत हे आपल्याला एकट्याला माहिती असतं! आपण एकांतात एकटे असताना जसे असतो तसे आपण बाह्यजगात नसतो! आपण अट्टल मुखवटेबाज असतो!...

गर्दच्या आहारी गेलेला चिलीम मरणासन्न अवस्थेत पोहोचतो, तेव्हा सिनेमागृहातला पडदा असह्य होतो. भडभडून येतं. तो अखेरच्या 'कश'साठी तडफडत असतो. तो काही केल्या त्याला नसीब होत नाही. अखेर त्याची तडफड थांबते. मरण्याआधी त्याने आपल्याला कफल्लक केलंय हे निष्पाप किशोरवयीन 'चायपाव'च्या (शफीक सय्यद) लक्षात येतं तेव्हा तो ऊन्मळून पडतो! त्याचं दुःख पाहवत नाही. त्याला त्याच्या घरी परत जायचं असतं पण पैशांवर हात साफ केला गेल्याने त्याचे ते स्वप्न मुंबईच्या मायानगरीत विरून जातं!

इथल्या कुठल्याच माणसाची नावे खरी नसतात. त्या दुनियेचा अंश झाल्याशिवाय तिथली सत्यता उमगत नाही, तोवर जे जाणवतं ते एकेक सालपट असतं. कुणाच्या आयुष्याचं, तर कुणाच्या छिलून निघालेल्या रात्रींचं! चिलीम, चायपाव, सोला साल, मंजू, रेखा आणि बाबा तिथं पावलोपावली भेटतात. मात्र त्यांचं सत्व समजताना आपल्या संयमाचा अंत होतो...

माणसाच्या हाती काहीच नसलं आणि पुढ्यात बकाल भयाण उदास अंधारं आयुष्य असलं की त्याला वेदनेची, दुःखाची नशा चढते.
त्याशिवाय त्यांना काही पर्यायही नसतो.
किंबहुना दुःख हाच त्यांच्या आयुष्याचा पाया बनून जातो. दुःख नसलं तर ही माणसं अधिक सैरभैर होतात, उध्वस्त होतात आणि बेफाम होतात.

अंधेऱ्या दुनियेतल्या स्त्रियांच्या विलक्षण अस्वस्थ करून सोडणाऱ्या कथा यंदाच्या काही दिवाळी अंकात लिहिल्या आहेत.
बदनाम गल्ल्यातले दुःख, वेदना यांचे कढ शब्दातीत भयंकर आहेत. जगण्याच्या शिक्षेचे याहून टोकदार सल मी पाहिले नाहीत!

काही नोंदी - 'सलाम बॉम्बे'चे सत्व मुंबईच्या भकास गल्ल्यांत, रस्त्यांत आहे.
यातला कॅमेरा स्टँडी असला वा रोलींग असला तरी तो केवळ तगमग टिपतो.
तरीही सिनेमा कुठलेही भाष्य करायचे टाळतो, इव्हन यातलं कुठलंही पात्र दिग्दर्शिकेस काय सांगायचेय यावर बोलत नाही.

यातील महत्वाच्या दृश्यांत संवाद कमी वापरलेत. बहुतांश संवाद कमी शब्दांचे आणि छोट्या वाक्यांच्या तुकड्यांचे आहेत.
'मुंबई स्पिरि'ट वगैरे काही नसतं, इथल्या माणसांची जगण्याची नि मरण्याची जिद्दच अफाट असते हे पावलोपावली जाणवतं.

विलक्षण कोरडं वाटणारं हे जग मायेच्या ओलाव्यासाठी अफाट आसुसलेलं आहे मात्र इथे तो ओलावा मिळणार नाही कारण या शहराला केवळ ठाऊक आहे ती गती, जी 'सलाम बॉम्बे'त असोशीने जाणवतं!
ही गती कशाची तर घड्याळाच्या काट्यावर बसून पुढे जाण्याची.

1988 साली आलेल्या 'सलाम बॉम्बे'मधली पात्रं अजूनही 2026 सालच्या मुंबईत दिसतात कारण माणसं बदलली तरी रस्ते, लोकल ट्रेन्स सारा भवतालही तोच आहे.
जोवर मुंबईचं अस्तित्व असेल तोवर यातली पात्रं मुंबईत गवसतील.
म्हणून सलाम बॉम्बे!

बाकी 'मुंबई स्पिरिट' ही एक 'उदात्त थाप' आहे जी इथल्या माणसांना बा. सी. मर्ढेकरांच्या 'पिपात पडले ओले उंदीर' या कवितेतल्या उंदरासारखी लाईफ बहाल करूनही आनंदात राहायला शिकवते...

'सलाम बॉम्बे'मध्ये नाना पाटेकर यांनी साकारलेली 'बाबा गुलाब' दलाल ही भूमिका पूर्णपणे काल्पनिक नव्हती, तर ती मुंबईच्या रेड लाईट एरियातील खऱ्या पात्रांवर आणि वास्तवतेवर आधारित होती. दिग्दर्शिका मीरा नायर आणि पटकथा लेखिका सोनी तारापोरवाला यांनी मुंबईच्या कामाठीपुरा आणि रेड लाईट एरियात प्रत्यक्ष जाऊन केलेल्या सखोल अभ्यासातून हे कॅरेक्टर आकारास आले होते.

ग्रॅण्ट रोड, फॉकलंड रोड, कामाठीपुरा भागात त्या काळात नशेच्या पदार्थांची त स्करी करणारे आणि धंदा करणाऱ्या महिलांचे शोषण करणारे अनेक दलाल सक्रिय होते. चित्रपटाची कथा लिहिण्यापूर्वी मीरा नायर यांनी 1984 मध्ये 'इंडिया कॅबरे' नावाचा एक माहितीपट बनवला होता. त्यादरम्यान त्यांनी मुंबईच्या अंडर वर्ल्ड, नाईट क्लब आणि रेड लाईट परिसरातील अशा अनेक खऱ्याखुऱ्या 'बाबां'चा जवळून अभ्यास केला होता, जे लहान मुलांना ड्र ग्जच्या आहारी लावून त्यांच्याकडून ड्र ग्ज विकून घ्यायचे.

नाना, त्यांच्या अभिनयातील नैसर्गिकतेसाठी आणि इंटेन्स इन्स्टिंक्टसाठी ओळखले जायचे. या चित्रपटाची खासियत अशी होती की यात बहुतांश कलाकार हे खऱ्याखुऱ्या मोकाट आणि रस्त्यावर राहणाऱ्या मुलांमधून निवडले होते. नानांनी सेटवर जाण्यापूर्वी आणि शूटिंग दरम्यान त्यांचे प्रत्यक्ष निरीक्षण केले.

बाबा गुलाब हे पात्र पडद्यावर जितके क्रू र आणि हिं सक दिसते, तितकेच ते तिथल्या वातावरणात स्वाभाविक वाटावे यासाठी नानांनी कित्येक दिवस कामाठीपुऱ्यातील त्या काळोख्या आणि गजबजलेल्या गल्ल्यांमध्ये घालवून तिथली 'अंडर वर्ल्ड'ची, मुंबईच्या रस्त्यांवरील लोकांची, आणि रेड लाईट एरियातील भाषा, तिथल्या लोकांची देहबोली आणि क्रू रता त्यांनी आत्मसात केली.

सिनेमात काम करणाऱ्या लहान मुलांसोबत मीरा नायर यांनी, नानांसह वर्कशॉप केले. मुख्य भूमिकेतील मुलांसोबत, जसे की शफिक सय्यद (चायपाव) आदींसोबत समरस होण्यासाठी नानांनी बराच वेळ घालवला, जेणेकरून त्यांच्यासोबत अभिनय करताना ती भीती आणि क्रूरता नैसर्गिक वाटेल.

मीरा नायर यांनी एका मुलाखतीत आठवण सांगितलीय की, 'सलाम बॉम्बे' हा नाना पाटेकर यांच्या सुरुवातीच्या मोठ्या चित्रपटांपैकी एक होता. त्यांना एका अशा अभिनेत्याची गरज होती जो अत्यंत क्रूर 'बाबा गुलाब' साकारू शकेल, पण तरीही त्याच्यात एक मानवी छटा असेल. नानांनी ती भूमिका अप्रतिमपणे जिवंत केली.

मीरांच्या मते, नाना पाटेकर यांच्यासारख्या कसलेल्या अभिनेत्याला अशा मुलांसोबत काम करायचे होते ज्यांनी आयुष्यात कधीच कॅमेरा पाहिला नव्हता. नानांनी स्वतःला अशा प्रकारे रुजवले की ते रस्त्यावरील खऱ्याखुऱ्या जगाचाच एक भाग वाटले.

चित्रपटातील एका दृश्याबाबत सोशल मीडियावर आणि सिनेवर्तुळात अनेकदा चर्चा होते. चित्रपटात एका प्रसंगात बाबा (नाना पाटेकर) आपल्या लहान मुलीला (मंजू - हंसा विठ्ठल) रागाच्या भरात हाताला धरून हवेत उचलतात. हा प्रसंग आधीपासून स्क्रिप्टेड नव्हता, तर सीन करत असताना नाना पाटेकर त्या पात्रात इतके समरसून गेले होते की, त्या पात्रातील क्रूरता नैसर्गिकपणे बाहेर आली आणि त्यांनी अचानक मुलीला उचलले. यामुळे त्या लहान मुलीच्या चेहऱ्यावर आलेली भीती पूर्णपणे खरी होती.

'सलाम बॉम्बे' चित्रपटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील बऱ्याच सीन्सचे शूटिंग कोणत्याही स्टुडिओमध्ये किंवा सेटवर न होता, मुंबईच्या खऱ्याखुऱ्या कामाठीपुऱ्यातआणि रेड लाईट एरियात प्रत्यक्ष लोकेशन्सवर झाले होते.

Hanere De Panchi Punjabi Film Review: हनैरे दे पंच्छी: पंजाबच्या गावातली किचकट गोष्ट

नरेंद्र बंडबे — Fri, 9 Oct 2026 12:56:15 +0530

Hanere De Panchi Punjabi Film Review: हनैरे दे पंच्छी (2026) या पंजाबी सिनेमाची सुरुवात जंगलातून होते. पोलीसांचा खबरी जगतर, अमीर या काश्मिरी युवकाला पकडतो. आता त्याला पटियाला पोलीसांकडे सुपूर्द करायचंय. पण घडत भलतंच जंगलातून शहराच्या प्रवासात जगतर आमीरला मध्येच सोडून देतो आणि आपल्या गावाकडे येतो. या गावात एक वेगळीच समस्या त्याची वाट पाहतेय. गावात सवर्ण जमीनदार आणि दलित कामगारांमध्ये संघर्ष सुरुय. जगतर दलित आहे. त्याची जमीन गहाण होती ती नंतर हडपली गेली. गावातल्या सर्वच दलित मजुरांची गोष्ट सारखीचय. हक्काची सरकारी जमीनही मिळालेली नाही. याविरोधात आता दलित शेतमजूरांनी एल्गार केलाय. जगतर या सर्व आंदोलनाचा साक्षीदार बनतो. काही दिवसांनी आमीर त्याला शोधत या गावात येतो. आता दोघं मिळून या आंदोलनात सहभागी होतात. पुढे अनेक अनपेक्षित घडामोडी त्यांची वाट पाहत असतात.

दक्षिण कोरियातल्या 31 व्या बुसान इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये दिग्दर्शक शशांक वालियाचा हनैरे दे पंच्छी (2026) सिनेमाचा वर्ड प्रिमियर झाला. त्याद्वारे पंजाबच्या छोट्या गावातल्या आंदोलनाची ही गोष्ट जागतिक पातळीवर आलीय. आजवर सिनेमात पंजाबबद्दल स्वतंत्र खलिस्तानचा तिढा, ड्रग्स, पोलीस अट्रॉसिटी अश्या गोष्टी दाखवण्यात आल्या. शशांक वालिया प्रेक्षकांना पंजाबच्या आत गावात घेऊन जातो. तिथली सामाजिक आणि राजकिय परिस्थिती दाखवतो. वर-वर समृद्ध वाटणारा पंजाब आतून अतिशय अस्वस्थ आहे. याची जाणिव हनैरे दे पंच्छी पाहिल्यावर होते.

शशांकची गोष्ट दलित-सवर्ण जमिनदार संघर्षावर आधारित असली तरी तो पंजाबकडे पाहण्याचा एक बर्ड आय व्ह्युव देतो. पंजाबमध्ये दलितांवर होणाऱ्या अत्याचांरांमुळं इथं वाढीला लागलेलं ख्रिस्तीन धर्मांतराची गोष्ट शशांक जास्त प्रकर्षानं अधोरेखित करतो. तिथं पर्यंत पोचण्याआधी जमिनदार आणि शेतमजूरांमधला हा संघर्ष नक्की काय आहे? हे दाखवतो. सुरुवातीला दलितांच्या घरातले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, ज्योतिबा आणि सावित्रीबाई फुले यांचे लहान फोटो दिसतात. सिनेमा शेवटाला येईपर्यंत बाबासाहेब आणि येशू ख्रिस्ताचा फोटो मोठा झालेला असतो. हे असं का घडतंय? याची सर्व कारण शोधण्याचा प्रयत्न शशांकने केलाय.

शशांकच्या हनैरे दे पंच्छी(2026) सिनेमाचा फेमिनिस्ट स्टडी - स्त्रीवादी अभ्यास करता येऊ शकतो. घरातल्या कर्त्या पुरुषानं नशेला कवटाळलंय. यामुळं घर चालवण्याची जबाबदारी बाईवर आलीय. या पंजाबी बायका गावखेड्यात एक नवा फोर्स म्हणून पुढे आल्या. त्यातल्या अनेकजणी जमिनदाराच्या वासनेचा शिकार बनतात पण त्या पुरुषांना पुरुत उरतात. घरच्या पुरुषांनी स्थलांतर केलं तरी त्या जमिन सोडत नाही अशी कणखर पंजाबी महिला प्रेक्षकांना शशांकच्या सिनेमात भेटते.

शशांकनं हा सिनेमा ब्लॅक एन्ड व्हाईट मध्ये केलाय. तो स्वतः सिनेमॅटोग्राफर आहे. "रंग अनेकदा सिनेमाचा पोत बदलवतात. माझ्या सिनेमातली सर्व पात्र आपआपल्या पातळीवर संघर्ष करतायत. त्याचं आयुष्य रंगीत नाही तर सफेद आणि काळं आहे. ते स्वतःही पूर्ण चूक किंवा पूर्ण बरोबर नाहीत. म्हणून आधीपासूनच सिनेमा ब्लॅक अँड व्हाईट करायचं ठरलं होतं", असं शशांक सांगतो.

सिमेनाच्या माध्यमातून काश्मीर आणि पंजाबच्या समस्यांकडे एकत्रित पाहण्याचा दृष्टीकोन शशांकनं दिलाय. जगतरला शोधत गावात आलेला काश्मीरी आमीरला तिथं काश्मिर मध्ये झपाट्यानं होत असलेल्या रस्ते आणि टनलमुळं होणाऱ्या प्रगतीबद्दल विचारलं जातं. या बांधकामामुळं पृथ्वीवरचा हा स्वर्ग आणखी चांगला झाला असेल ना? असा हा प्रश्न ही. यावर आमीर म्हणतो, रस्ते, टनेल, उंच इमारती यामुळं स्वर्गाचा मार्ग सोपा झाला असता तर अमेरिकेताही 'फिरदौस' झाला असता. शशांकनं आपल्या सिनेमातून पंजाब आणि काश्मीर या दोन वादग्रस्त प्रदेशांकडे जगाचा लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला.

Nana Patekar Detah Marathi News: 'नटसम्राट' ते 'जननायक'चा प्रवास करणारा आपला माणूस गमावला!

समीर गायकवाड — Thu, 8 Oct 2026 15:19:01 +0530

Nana Patekar Detah Marathi News: नाना पाटेकर (Vetarna Actor Nana Patekar) गेल्याची बातमी एव्हाना कर्णोपकर्णी झालीय, सर्वांच्या जिवाला हुरहुर लागलीय कारण तो 'आपला माणूस' होता! योगायोग म्हणजे त्यांच्या एका सिनेमाचे नावही 'आपला माणूस' होते! प्रत्येक माणसाला त्यांच्यात एक सत्व आढळायचे, जे सामान्यातल्या असामान्यत्वाचे असे! नाना आपल्यासारखेच आहेत पण आपल्याला त्यांच्यासारखं होता येत नाहीये कारण, काहीतरी एक खास त्यांच्यात आहे जे आपल्यात नाही तरीही हा माणूस आपल्यासारखाच आहे, असे सर्वांना वाटायचे! एखाद्या अभिनेत्याच्या वाट्याला येणारं हे आपलेपण आताच्या काळात दुर्मीळ झालेय. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखांमध्ये लोक स्वतःला शोधत असत, ती माणसं आपल्या अवतीभवतीच आहेत आणि ती आपल्यासारखीच हाडामासाची आहेत तरीही अलौकिक आहेत, असं त्या पात्रांबद्दल वाटायचं! नाना केवळ सिनेअभिनेता नव्हते तर रंगभूमीवरचे कसदार नट होते, लेखक, कवी, वक्ते होते आणि समाजाची राजकारणाची नाळ जाणणारे, जाणते असे आपले माणूस होते! नात्यांची ही शिदोरी भल्या भल्यांना भेटत नाही, नानांना अगदी सहजपणे भेटली होती. त्यांना याची जाणीव होती मात्र त्याचा त्यांनी कधी गवगवा केला नाही. त्यांना निरोप तरी कसा द्यावा!

नाना पाटेकर गेल्याची बातमी काही केल्या खरी वाटतच नव्हती. त्यांचं, हे असं तडकाफडकी जाणं काही केल्या रुचलं नाही. काही माणसं जातात आणि आपण त्यांच्या जाण्याची नोंद करतो; त्यांच्या जाण्याने आपल्या आयुष्यात काहीतरी गमावल्यासारखं वाटतं. नाना पाटेकर हे अशापैकी एक होते. वास्तवात, ते आपल्या घरचे कुणी नव्हते, नात्यातले नव्हते, रोज भेटणारेही नव्हते; पण पडद्यावर त्यांनी साकारलेल्या पात्रांनी आपल्या आयुष्यात इतक्या वेळा परकाया प्रवेश केला की, त्यांच्या अनुपस्थितीचे वर्णन ‘एका महान अभिनेत्याची रुखरुख लावणारी एक्झिट' अशा रुक्ष शब्दांत करता येणार नाही. 'त्यांच्या जाण्याने चित्रपटसृष्टीत पोकळी निर्माण झालीय' हे वाक्य तर अगदी पुस्तकी होईल, खरेतर त्यांच्या जाण्याने आपल्या सामूहिक स्मृतीतला एक आवाज कायमचा लोप पावलाय हे अधिक उचित होय!

वयाच्या पंचाहत्तरीत नाना गेले. गोव्यातील निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळले. त्यांना रुग्णालयात नेण्यात आले. डॉक्टरांनी बराच प्रयत्न केला मात्र नियतीला ते मंजूर नसावे. मृत्यूला ते इतक्या शांतपणे सामोरे गेले की, त्यांच्या पात्रांच्या अगणित हाका लोकांच्या कानी पडताहेत. त्यांनी साकारलेल्या नायकांनी पडद्यावर कायम आक्रोश केलाय, एल्गार केलाय, आपल्या अनोख्या शैलीत संताप व्यक्त केलाय! परिस्थितीशी चार हात करताना त्यांची पात्रे अस्मानाला भिडतात, झुंजतात! धगधगत्या लाव्ह्याची बोली बोलणाऱ्या विद्रोही पात्रांना साकारणारा हा माणूस विलक्षण शांततेने आणि कुणालाही न कळवता एकाएकी गेला. काही दिवसांपूर्वीच एका सार्वजनिक कार्यक्रमात, "उद्याचा भरवसा नसतो", या अर्थाचं साधं वाक्य त्यांनी सहज उच्चारलं होतं. तेव्हा तो नानांचा नेहमीसारखा निरिच्छ, थेट बोलण्याचा ढंग वाटला असेल; आज मागे वळून पाहताना त्या वाक्याला नकळत वेगळीच छटा लाभलीय. आयुष्यातली शेवटची वाक्यं वेगळ्या अर्थाने अखेरची असतात, ती उच्चारताना हे कुणालाच कधीच माहीत नसतं.

नाना चांगला कलाकार होता. पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे तो भला माणूस होता. मात्र पूर्णपणे निर्दोष, निर्व्याज, देवदूतासारखा माणूस नव्हता! आणि म्हणूनच तो आपल्याला अधिक जवळचा वाटायचा. त्याच्या स्वभावात ताठरपणा होता, चिडचिड होती, मतांबद्दल आग्रहीपणा होता, कधी कधी विक्षिप्तपणाची किनारही होती. पण त्याचा विक्षिप्तपणा चहाटळ नव्हता; लुचाड नव्हता; बेमुर्वत नव्हता. तो कुणाच्या आयुष्याचा नाश करून स्वतःची मजा घेणारा विक्षिप्त नव्हता. उलट मनाचा एखादा कोपरा फार हळवा असलेला हा माणूस होता. त्या हळव्या कोपऱ्याची त्याने फारशी जाहिरात केली नाही; पण तो कोपरा त्याच्या भूमिकांमध्ये, शेतकऱ्यांसाठीच्या कामात, सैनिकांविषयीच्या आदरात आणि एखाद्या अनोळखी माणसाच्या दुःखासमोर अचानक बदललेल्या त्याच्या चेहऱ्यात दिसत राहिला.

कदाचित म्हणूनच नानांचा अभिनय इतका जिवंत वाटत असे. अभिनय करताना ओढून ताणून भावनांचे प्रदर्शन त्यांनी केले नाही; ते भावनांना काळजात रुजवत आणि मग त्या भूमिकेत शिरत. पडद्यावर क्रोधाचा भाव दाखवताना ते खरोखरच चिडलेले वाटत. त्याचबरोबर त्यांचं हसणं असो की रडणं असो, त्याची एक स्वतंत्र शैली होती. पडद्यावर ते 'खामोश' असले तरीही त्यांचे पात्र आक्रन्दन करून भावना पोहोचवे हे विशेष होते. अतिशय खर्जातला आवाज ते आक्रोश करणारा गगनभेदी आवाज असे विरुद्ध टोकांचे टोन्स त्यांच्या आवाजात आढळतात. संवादफेक हे त्यांच्या अभिनयाचे स्वतंत्र अंग होते! ते फक्त संवाद उच्चारत नसत तर त्या संवादफेकीच्या जोरावर सीनवर कब्जा करत!काही अक्षरांवर ते अनपेक्षित जोर देऊन बोलत, अचानक पॉझेस घेत, आणि मध्येच एका श्वासासाठीही न थांबता एका दमात भला मोठा संवाद आवाजाच्या वेगवेगळ्या पट्टीत म्हणत! हे सगळं मिळून नानांच्या अभिनयाची स्वतःची एक भाषा तयार झाली होती, लोक त्याला प्रेमाने 'नाना स्टाईल' म्हणत!

1951 सालच्या जानेवारीत रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिऱ्यात जन्मलेल्या नानांच्या घरची परिस्थिती सुखाची नव्हती. वडिलांच्या व्यवसायाला धक्का बसल्यानंतर आर्थिक अडचणी इतक्या वाढल्या की, लहान वयातच नानांना काम करावं लागलं. मुंबईत चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवण्याचं काम त्यांनी केलं असं सांगितलं जातं. काम केल्यानंतर मिळणारे तुटपुंजे पैसे, त्यातून येणारं दिवसातलं एक वेळचं जेवण आणि हाताला लागलेले रंग, हे त्यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याचे वास्तव होते. रोज बरीच मोठी पायपीट करून ते कामावर जात. आज आपण ज्याच्या आवाजावर फिदा आहोत, त्यांनी कधीकाळी दुसऱ्यांच्या चित्रपटांचं पोस्टर रंगवलं होतं, हा योगायोग नसून त्यांच्या आयुष्याची जडणघडण समजून घेण्याची महत्वाची पायरी आहे. पडद्याच्या झगमगाटाच्या आधी, त्यांनी जणू स्वप्नांमध्ये रंग भरले होते, भुकेची टोचणी सोसली होती आणि अपमानाची चवही अनुभवली होती. दिवस पालटले तरी जुने दिवस ते विसरले नव्हते, म्हणूनच ते कधी मातले नव्हते! त्यांच्या राहणीमानातून हे नेहमी जाणवायचे.

रंगभूमीने त्यांच्यातल्या नटाला पैलू पाडले असे म्हटले तर ती अतिशयोक्ती ठरणार नाही. विजया मेहता यांच्या हाताखाली त्यांनी अभिनयाचे धडे गिरवले. रंगमंचाने नानांना एक गोष्ट शिकवली, 'अभिनय म्हणजे मोठ्याने बोलणं नव्हे; अभिनय म्हणजे माणसाच्या आत चाललेला संघर्ष प्रेक्षकापर्यंत पोहोचवणं.' रंगभूमीची ही शिकवण आयुष्यभर त्यांच्या रंध्रात भिनली. परिणामी पुढे जाऊन ‘गमन’पासून सुरू झालेल्या चित्रपटप्रवासात नाना कधीच फक्त ‘भूमिका करणारा अभिनेता’ राहिला नाही. तो व्यक्तिरेखा जगू लागला. त्यांच्या अभिनयाचे महत्वाचे अंग असलेला आवाज, त्यांच्या 'खामोशी' सिनेमात मूक केला होता तरीही त्यातले नाना कायम स्मरणात राहतात! हे त्याचेच द्योतक आहे.

‘परिंदा’मधला अण्णा आठवला की, आजही एक थरकाप अंगावरून जातो. त्या भूमिकेत नाना केवळ खलनायक नव्हता. हिंसेच्या कराल साम्राज्यात बेदरकारपणे उभा राहिलेला, संशयी, क्रूर, भावनिकदृष्ट्या विदीर्ण झालेला माणूस होता. त्याच्या डोळ्यांतून हिंसा दिसायची; पण त्या हिंसेत स्वतःचा नाशही दिसायचा. ‘अंगार’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, 'तिरंगा', ‘अब तक छप्पन’, ‘राजनीती’ प्रत्येक ठिकाणी नाना वेगळा दिसत गेला. आणि त्याच वेळी ‘वेलकम’मधला उदय शेट्टी आला आणि आपल्याला हेही कळलं की हा माणूस आपल्याला घाबरवू शकतो, तितक्याच ताकदीने हसवूही शकतो. नानांनी कधी स्वतःच्या गंभीर प्रतिमेचं ओझं वाहिलं नाही. त्यांनी स्वतःला एका चौकटीत अडकू दिलं नाही. इतकं सारं असूनही लोक वेडे होतात ते त्यांच्या 'बारीश'वाल्या अविष्कारासाठी, 'थोडासा रुमानी हो जाये' मधील ती अफलातून बारिश कोण विसरेल!

‘क्रांतिवीर’मधला प्रताप हा नानांच्या कारकिर्दीतला एक महत्वाचा टप्पा असला तरी वास्तवात तो त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पडद्यावर साकारलेला स्फोट होता. व्यवस्था, धर्मांधता, राजकीय ढोंग, हिंसा, सामाजिक अन्याय, सगळ्यावर संतापणारा तो माणूस आजही स्मरणात राहतो. ‘प्रहार’मधला मेजर चौहान नाना केवळ साकारत नव्हता; त्याने त्या भूमिकेसाठी लष्करी प्रशिक्षण घेतलं आणि शिस्त, देहबोली, हालचाली यांना आपल्या अभिनयाचा भाग बनवलं. पुढे टेरिटोरियल आर्मीशी त्याचं नातं जडलं. कारगिलच्या काळात सैनिकांबरोबर प्रत्यक्ष काम करण्याची त्याची ओढ ही अभिनयाच्या पलीकडची होती. याच्यातून नानांच्या मनात सैनिकांविषयीचा अस्सल आदर दिसतो.

आणि मग ‘नटसम्राट’ आला. गणपत बेलवलकरच्या रूपाने नाना जणू स्वतःच्या आयुष्याशीच संवाद साधत उभा राहिला. रंगभूमीवर टाळ्या मिळवणारा, आयुष्यभर दुसऱ्यांचे चेहरे जगणारा एक वृद्ध माणूस शेवटी स्वतःच्या घरातच अनोळखी ठरतो, ही शोकांतिका नानांनी इतक्या आतून जगली की पडद्यावरचा अभिनेता आणि व्यक्तिरेखा यांच्यातील भिंतच कोसळली. त्या भूमिकेत नाना आपल्याला अभिनय शिकवत नव्हता; तो कलाकाराच्या जीवनातील वृद्धत्वाची भीती, नात्यातला दुरावा, कलाकाराच्या अस्मितेचा अंतिम अपमान आणि आठवणींचं ओझं आपल्यासमोर ठेवत होता. ‘नटसम्राट’ पाहताना कित्येकांना स्वतःच्या घरातील वृद्ध माणसं आठवली, हे त्या अभिनयाचं खरं यश.

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांवर त्यांनी तीन वेळा आपलं नाव कोरलं. त्यांनी फिल्मफेअरचे पुरस्कारही पटकावले. सरकारने पद्मश्री पुरस्कार देऊन त्यांचा गौरव केला. त्यांना पुरस्कारांची विशेष हाव नव्हती. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक प्रकारचा निरिच्छपणा होता. ते स्वतःच्या स्टारडमच्या मोहापासून बऱ्यापैकी दूर राहिले. कदाचित आयुष्याच्या सुरुवातीला ज्याच्याकडे काहीच नव्हतं, त्याच्यासाठी नंतर पैसा आला तेव्हा त्या पैशाला फारसं अप्रूप उरलं नाही. अनेकांना आयुष्यात योग्य वेळी योग्य गोष्टी मिळत नाहीत; आणि त्या नंतर अकस्मात मिळाल्या, तरी त्यांचं आश्चर्य वाटत नाही. लहानपणी ज्याने सिनेमांची पोस्टर्स रंगवली, त्याच्याकडे पुढे अफाट पैसा आला; पण पैसा हा त्याच्या आयुष्याचा देव बनला नाही. आयुष्याच्या शेवटापर्यंत त्याच्यात मातीशी, गावाशी, साधेपणाशी एक राकट नातं टिकून राहिलं. तो कुठल्याही अर्थाने ‘शहरातला स्टार’ होऊन गेला नाही. त्याच्या आत एक ‘घाटी’ माणूस जिवंत राहिला, राठ, थोडा हट्टी, आपला, मातीचा.

त्यांच्या सामाजिक कार्याचा विचार केला तर, नानांचं मोठेपण आणखी ठळकपणे समोर येतं. मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ उभं केलं. दुष्काळग्रस्त महाराष्ट्र, शेतकरी आत्महत्या, त्यांच्या विधवा, मुलांचं भविष्य, जलसंधारण, रोजगारनिर्मिती, या सगळ्यांमध्ये त्यांनी प्रत्यक्ष हात घातला. अनेक शेतकरी कुटुंबांना मदत मिळाली; विधवांसाठी रोजगाराच्या साधनांची उभारणी झाली; गावांमध्ये पाणी साठवण्यासाठी कामं झाली; कालवे, नाले, जलसंधारण यावर काम झालं. ‘नाम’ने केवळ चेक वाटणाऱ्या संस्थेची चौकट ओलांडून ग्रामीण स्वावलंबनाच्या दिशेने जाण्याचा प्रयत्न केला. या कामाचा आवाका आणि सातत्य पाहता, सामाजिक कार्याच्या बाबतीत नानांनी जे साध्य केलं ते मोठं आहे. काही अर्थाने ते आमिर खानच्या सामाजिक कामाशी तुलना करण्याजोगं आहे; किंबहुना ग्रामीण महाराष्ट्राच्या विशिष्ट संदर्भात कांकणभर सरसही वाटू शकतं, कारण नानांचं काम भावनिक भाषणांपेक्षा थेट मातीशी जोडलेलं होतं.

पण याच ठिकाणी नानांविषयी एक अस्वस्थ करणारी गोष्टही सांगावीशी वाटते. शेतकऱ्यांविषयी त्याला कमालीची तळमळ होती, हे नाकारता येत नाही. पण शेतकऱ्यांच्या समस्येचं अंतिम उत्तर फक्त मदत, चेक, विहीर, कालवा किंवा रोजगारनिर्मितीत नाही. शेतकरी का आत्महत्या करतो, शेती तोट्यात का जाते, पिकाला हमीभाव का मिळत नाही, बाजारपेठेची रचना शेतकऱ्याला का पिळते, कर्जव्यवस्था कुठे अपयशी ठरते, विमा, सिंचन, जमीनधोरण, पीकपद्धती, आयात-निर्यात आणि सरकारी निर्णय यांचा शेतकऱ्याच्या जीवनावर नेमका काय परिणाम होतो, हे प्रश्न अधिक खोल आहेत. ‘नाम’ने जखमेवर फुंकर घातली; काही ठिकाणी जखमेला मलम लावलं; अनेक जीवांना उभं केलं. पण रोगाचा उगम बदलला नाही. अर्थात त्याने तसा दावाही कधी केला नव्हता की, ह्या समस्येचे समूळ निराकरण तो करेल. मात्र त्याने त्या दृष्टीने एक प्रयत्न नक्की केला होता, हे अधिक खरे.

नानांविषयीची अनेकांची एक कायमची खंत आहे, ती सुद्धा आज सांगितली पाहिजे. ते अशा स्तरावर जाऊन पोहोचले होते की, सरकारला प्रश्न विचारण्याची त्यांची पात्रता होती. भल्या भल्या राजकारण्यांना सभेत कान धरून सुनावण्याचा वकुब त्यांच्या आवाजात होता, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर अधिक स्पष्ट राजकीय भूमिका ते घेऊ शकले असते. चुकीचं सरकारी धोरण असेल, तर धोरण बदललं पाहिजे, असं सरकारला सांगण्याची नैतिक ताकद नानाकडे होती. तो शेतकऱ्यांचा लाडका कलाकार होता, सामान्य माणसाच्या दुःखाचा साक्षीदार होता, लाखो लोकांपर्यंत पोहोचणारा आवाज होता. मग जिथे आवाजाची खरोखर गरज होती, तिथे तो पुरेसा मोठा का झाला नाही, हा प्रश्न अनेकांच्या मनात उरतोच. अर्थातच ही देखील एक अतिरेकी अपेक्षा ठरू शकते, कारण लोकांना नेहमीच मागे थांबायचे असते आणि आपल्यासाठी छातीचा कोट करून लढणारा माणूस समोर हवा असतो!

सर्व प्रकारच्या व्यवस्थांना जाब विचारून अस्वस्थ करण्याची क्षमता त्यांच्यात होती, हे कुणीही मान्य करेल. त्यांच्यात तितकी ताकद होती. सामाजिक कार्य करणारा जननायक, एक लोकप्रिय कलाकार आणि सत्ता यांच्यातला संघर्ष त्यांनी अधिक खुलेपणाने स्वीकाला असता तर आज अनेकांची राजकीय सामाजिक कारकीर्द धोक्यात आली असती. ज्याच्यात समाजाला हलवण्याची ताकद आहे, त्याने महत्त्वाच्या प्रसंगी एक ठाम भूमिका घ्यावी, अशी अपेक्षा असते. आयुष्य आपल्याला एखाद्या निर्णायक क्षणी दोलायमान स्थितीत उभं करतं, तेव्हा योग्य भूमिका घेण्याचं धैर्य हवं असतं., जे नानांच्या ठायी होतं. अनेकदा वाटायचे ह्यावर नाना नक्कीच आसूड ओढतील, कान पकडतील मात्र कधीकधी ते मौन राहिले. कदाचित आगामी काळात या अनुषंगाने त्यांच्या मनात काही वेगळेच नियोजन असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

चित्रपटसृष्टीत स्वतःची वेगळी वाट चोखाळणं, स्वतःला सिद्ध करून दाखवणं, सत्ता-गटांपासून काही प्रमाणात दूर राहणं, मनाला पटेल ते थेट बोलणं, स्वतःचं स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व जपणं, यातही धैर्य लागतं. पण सामाजिक आणि राजकीय सत्याच्या निर्णायक क्षणी आवाज उचलणं हे वेगळ्या प्रकारचं धैर्य आहे. नानांकडे आवाज होता; त्या आवाजाला इतिहासाचा मोठा मुद्दा बनवण्याची क्षमता होती. त्याने अनेकदा तो आवाज वापरला; पण काही प्रसंगी तो जितका धारदार असायला हवा होता, तितका झाला नाही ही खंत अनेकांना वाटते. मात्र हे देखील अपेक्षांचे एक ओझेच आहे! आपल्या सर्वांच्या अपेक्षा कधीही संपणार नाहीत, हे सांगताना नानांच्या स्पष्टवक्तेपणाचे आणि परखड बोलण्याचे कौतुक केलेच पाहिजे, जमेल तेव्हा त्यांनी हे काम केले आहे, तेही कुठली भीडभाड न बाळगता! त्यांच्या सामाजिक कामाचा गौरव करायला कुणीही कचरणार नाही अशी कामगिरी त्यांनी केलीय.

राजकीय, सामाजिक आणि वैयक्तिक जीवनात अनेक स्तरांवर सक्रिय राहूनही या माणसाच्या मनातली हळुवार जागा नाकारता येत नाही. ‘नाम’च्या कामात तो स्वतःला झोकून देत होता, हे केवळ प्रसिद्धीसाठी केलं गेलं असं म्हणणं अन्यायकारक ठरेल. ग्रामीण भागात फिरताना, शेतकऱ्यांच्या घरात जाताना, आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांच्या डोळ्यात पाहताना त्याला त्या माणसांचं दुःख लागून राहत होतं. त्याच्या चेहऱ्यावरची हळहाळ कृत्रिम नव्हती. तो शेतकरी समस्येचा अंतिम अर्थशास्त्रज्ञ नव्हता; पण त्याला शेतकऱ्याचं दुःख झोपवत नव्हतं. या दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवून पाहाव्या लागतात. त्यांच्या ठायी करुणा होती; त्या करुणेला धोरणाची भाषा लाभली असती तर त्यांच्या धडपडीचे अधिक सार्थक झाले असते.

नानाच्या खासगी आयुष्यातही थोडी रुक्ष थोडी हळवी गुंफण होती. त्याच्या वैवाहिक आयुष्यात तणावाचे काही क्षण आले. आईच्या मृत्यूने त्याला हादरवलं. पहिला मुलगा बालवयात असताना गेला, तेव्हा नाना हबकून गेला हे देखील खरेय! आयुष्यातील दुःखांची मोठी जाहिरात त्याने केली नाही. पण त्यांचं सावट त्याच्या कलाकृतींमध्ये राहिलं. म्हणून त्याचा वृद्ध बाप इतका खरा वाटायचा, हरवलेला सैनिक इतका खरा वाटायचा, आणि खलनायकाच्या डोळ्यातही अचानक दया दिसायची. तो फक्त व्यक्तिरेखा साकारत नव्हता; तो आपल्या आत साठलेलं जग त्या व्यक्तिरेखांना देत होता.

नानांच्या विक्षिप्तपणाकडेही प्रेमानेच पाहावं लागतं. लाडक्या व्यक्तीचा थोडा विचित्रपणा लोक आनंदाने खपवून घेतात. कारण त्या विचित्रपणात विकृती नसते, लबाडी नसते, स्वार्थी चावटपणा नसतो. नाना थोडा हट्टी होता, अचानक काहीतरी बोलून टाकायचा, स्वतःच्या पद्धतीने जगायचा, प्रसिद्धीला लाथ मारून गावाकडे वळायचा. हे सारे गुण आजच्या गुळगुळीत, मॅनेज्ड सेलिब्रिटी संस्कृतीत दुर्मिळ वाटतात. स्वतःच्या प्रतिमेवर सतत रंगरंगोटी करणाऱ्या काळात नाना स्वतःवर फारशी पॉलिश लावत नसे. कधी विस्कटलेला, कधी चिडका, कधी तडकाफडकी, कधी हळवा वाटायचा, तो ‘पब्लिक रिलेशन’च्या आरशात बसणारा माणूस नव्हता. तमाम मराठी माणसाला तो आपलासा वाटायचा कारण, मराठी माणसात असणारे सगळे सद्गुण दुर्गुण त्याच्याही अंगी होते आणि जोडीला होतं एक रांगडेपण! एक मराठमोळा बाणा!

म्हणूनच त्याच्या जाण्याचं दुःख श्रद्धांजलीच्या चौकटबंद पद्धतीच्या शब्दावलीत तर कधीच सामावणार नाही. त्यासाठीची शब्दांची निवड आणि मांडणीही त्यांच्यासारखीच एकमेवाद्वितीय असावी लागेल! मखमली शब्दांच्या जोडीने थोडे रुक्ष शब्दही हवेत, त्याचं कौतुक करताना जरा आवाज चढलाच पाहिजे; त्याची उणीव सांगताना जरा कंठ दाटलाच पाहिजे. कारण नाना स्वतःसुद्धा ‘एकरेषीय’ देवमाणूस म्हणून स्मरणात राहणार नाही. तो खराखुरा माणूस म्हणून राहणार आहे, ज्यात चांगुलपणा होता, दोष होते, राग होता, अहंकार होता, दया होती, हट्ट होता, वेदना होती आणि काही अपुऱ्या राहिलेल्या शक्यताही होत्या.

आज त्याच्या मृत्यूबद्दल लिहिताना ‘महान अभिनेता’ एवढंच म्हणणं अपुरं वाटतं. कारण त्याचं खरं मोठेपण त्याने केलेल्या भूमिकांपेक्षा अधिक मोठं, आणि त्याच्या सामाजिक कामापेक्षा अधिक गुंतागुंतीचं होतं. तो एक असा माणूस होता, ज्याने स्वतः आयुष्याच्या चिखलातून उभं राहून, पिचलेल्या लोकांना प्रकाशवाटा दाखवल्या! तो प्रकाश कधी स्वतःवर पडू दिला, तर कधी शेतकऱ्यांच्या घराकडे बांधाकडे वळवला आणि कधी तो कुठल्याही दिशेने न नेता स्वतःच्याच अस्वस्थतेत जळता ठेवला!

नानाला 'देवत्वा'च्या पोलादी भिंतीत कुणी चिणू नये, कारण मोठ्या माणसांना देव बनवलं की त्यांच्यातून शिकण्यासारखं काही उरत नाही. नाना देव नव्हता. तो एक मनस्वी माणूस होता आणि म्हणूनच मोठा होता. त्याने जगताना जितकी धग दिली, तितकीच उबही दिली. जितका राग दिला, तितकीच करुणाही दिली. जितक्या भूमिका केल्या, तितक्याच शक्यता अपुऱ्या ठेवल्या. मराठी चित्रपटक्षेत्रातल्या माणसाने अन्यभाषिक राज्यात नानाइतकी लोकप्रियता अपवादाने कमावली असेल. नानांची जागा कुणी घेऊ शकणार नाही, कारण अभिनेता म्हणून आणखी एखादा नाना पाटेकर काही दशकात शतकात उदयास येईल मात्र त्यांच्यासारखे माणूसपण तो कोठून आणणार! हीच तर खासियत होती नानांची, आपल्या माणसाची! हा 'आपला माणूस' आज आपल्यातून निघून गेलाय! शतकांत एखादाच असतो असा, तुमचा माझा, यांचा त्यांचा, आपल्या सर्वांचा हक्काचा माणूस! तुम्ही जिथेही असाल तिथे नटसम्राटाच्या नव्या नांदीची सुरुवात झाली असेल! सर्वसामान्यांची आयुष्ये कलात्मक सामाजिक अंगांनी समृद्ध केल्याबद्दल समाज तुमच्या ऋणात राहील! अलविदा नाना!

BLOG : नाना पाटेकर : हरहुन्नरी, अजातशत्रू, अष्टपैलू!

एबीपी माझा वेब टीम — Thu, 8 Oct 2026 13:59:23 +0530

BLOG : आज सकाळी बातमी वाचली—नाना पाटेकर गेले.
रोज आपल्यापर्यंत मृत्यूच्या अशा अनेक बातम्या येत असतात. दररोज कुणाच्या ना कुणाच्या निधनाची दुःखद वार्ता कानावर पडतच असते. पण आज ही बातमी वाचली आणि मनाला चटका लावून गेली. ऐकायला हा शब्द कितीही गुळगुळीत वाटत असला, तरी आज तो अगदी तंतोतंत खरा ठरतोय.
एखादी व्यक्ती जिच्याशी रक्ताचं किंवा नात्यागोत्याचं कोणतंही देणंघेणं नसतं, तरीही ती नकळतपणे आपल्या अंतःकरणाचा, हृदयाचा एक अविभाज्य भाग बनून जाते. या आभासी आणि दिखाऊ जगात राहूनही ज्यांनी आपला सच्चेपणा कसोशीने जपला, अशा मोजक्या लोकांमध्ये नानांचं नाव अग्रक्रमाने येतं.
नाना पाटेकर म्हटलं की, सर्वात आधी डोळ्यांसमोर उभा राहतो आणि कानात घुमतो तो त्यांचा आवाज. अत्यंत बुलंद, कणखर, तितकाच मधुर आणि एक नादमय व्यक्तिमत्त्व म्हणजे नाना.
मी त्यांच्या सिनेमांपेक्षा त्यांची भाषणं आणि मुलाखती अधिक ऐकल्या आहेत. त्यांची मुलाखत पाहताना प्रत्येक वेळी मनात एक तीव्र ओढ असायची की, या अवलियाला प्रत्यक्ष भेटता यावं. त्यांनी आपला सच्चेपणा जितक्या कसोशीने जपला, तितकी असोशी आणि तळमळ कदाचित माझ्या प्रयत्नांत कमी पडली असावी; म्हणूनच त्यांना भेटायची ही इच्छा शेवटी अपुरीच, राहूनच गेली.
आजच्या या मोजून-मापून चालणाऱ्या, आखीव-रेखीव आणि कॅलिब्रेटेड (calibrated) जगात नाना एक वेगळा अपवाद होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात कोणताही कृत्रिम आव नव्हता. हे त्यांना न भेटताही सहज जाणवायचं. अतिशय उत्स्फूर्त, थेट, रोखठोक, प्रखर आणि त्याचवेळी मनाला भुरळ घालणारे अत्यंत लाघवी. या सर्व परस्परविरोधी आणि सुंदर विशेषणांचा यथार्थ समुच्चय म्हणजेच नाना पाटेकर! त्यांच्या एकंदर वावरण्यातच एक सहज प्रवाहीपण होतं.
त्यांच्या या व्यक्तिमत्त्वाचा मूळ संदर्भ त्यांच्या संघर्षात, बालपणात आणि त्यांच्या आईमध्ये सापडतो. त्यांच्या वडिलांचा पूर्वी संपन्न व्यवसाय होता, घरामध्ये श्रीमंती आणि सुबत्ता होती. पण अचानक परिस्थितीचे ग्रह फिरले आणि संपन्नतेतून हे कुटुंब एका क्षणात संघर्षाच्या आणि विपन्नतेच्या दरीत फेकलं गेलं.
अशा बिकट काळात लहान वयातच कुटुंबाला आर्थिक हातभार लावण्यासाठी नानांची धडपड सुरू झाली. सिनेमांची पोस्टर्स रंगवण्यापासून ते इतर मिळेल त्या कामांतून त्यांचा हा खडतर प्रवास सुरू झाला. पण हे सगळं करताना आपला मुलगा कुठल्याही वाईट मार्गाला लागू नये, भरकटू नये, यासाठी त्यांची आई सतत दक्ष असायची. आईच्या या काळजीचे भान नानांनाही पुरेपूर होते.
पैशांअभावी आणि योग्य उपचारांच्या अभावी जेव्हा महानगरपालिकेच्या रुग्णालयात त्यांच्या वडिलांचा अंत झाला, तेव्हा वडील गेल्याच्या दुःखापेक्षाही त्यांना वेळेवर योग्य उपचार मिळू शकले नाहीत आणि आपण त्यांना वाचवू शकलो नाही, या गोष्टीची टोचणी नानांच्या मनात कायम सलत राहिली.
अभिनयाचा विचार केला, तर 'तिरंगा' चित्रपटातला शिवाजीराव वाघळे असो, 'क्रांतिवीर'मधली व्यवस्था हलवून सोडणारी व्यक्तिरेखा असो, 'गुलाम-ए-मुस्तफा', 'अब तक छप्पन', किंवा 'थोडासा रूमानी हो जायें'मधली अभिजात भूमिका असो—त्यांच्या भूमिकांमधली ती अस्वस्थता त्यांच्या प्रत्यक्ष बोलण्यात आणि मुलाखतींमध्येही स्पष्ट जाणवायची. दुसरीकडे 'वेलकम' चित्रपटातला 'उदय शेट्टी' त्यांनी आपल्या खास आणि वेगळ्याच शैलीत मांडून प्रेक्षकांना खळखळून हसवलं.
नानांकडे केवळ अभिनयाचे कसब, प्रतिभा किंवा तंत्र नव्हते, तर त्यांची स्वतःची एक ठाम सामाजिक आणि वैचारिक भूमिका होती. माणसाने कसं जगावं, समाजात वावरताना संवेदनशीलता, हळवेपणा आणि कणव कशी निरंतर जपावी, याचं नाना हे एक ज्वलंत उदाहरण होते.
'नाम फाउंडेशन'च्या माध्यमातून त्यांनी केवळ सामाजिक कार्यच केले नाही, तर स्वाभिमान, प्रामाणिकपणा आणि साधेपणा या मूल्यांविषयी ते नेहमी परखडपणे बोलले. मराठी भाषेविषयीची आत्मीयता असो किंवा समाजातल्या बोचणाऱ्या विसंगतींवरची त्यांची प्रखर टिप्पणी असो—स्वतः एक सेलिब्रिटी असूनही कुठलाही वैयक्तिक स्वार्थ न ठेवता, समाजाच्या एकंदर स्वास्थ्यासाठी ते अविरतपणे व्यक्त होत राहिले. त्यांनी कधीही कोणाच्या टीकेची तमा बाळगली नाही, कारण त्यांची वैचारिक बैठक अतिशय स्वच्छ आणि सुस्पष्ट होती.
आपल्या आईवर त्यांचं नितांत प्रेम होतं. त्यांच्या मातोश्री दीर्घायुषी ठरल्या, वयाच्या 90-92 व्या वर्षापर्यंत जगल्या. त्या माऊलीनेच आपल्या सर्वांना एक असा कणखर, समर्थ आणि संवेदनशील मुलगा दिला, ज्याच्या मनात समाजाविषयी अथांग आस्था, कामाप्रती संपूर्ण समर्पण आणि प्रत्येक माणसाविषयी निखळ आपुलकी होती.

– ओंकार अंजली देवेंद्र वैद्य

Selvi Movie Review: सेल्वी - कटलेला पतंग आणि फिश पाँड

नरेंद्र बंडबे — Wed, 7 Oct 2026 13:52:06 +0530

Selvi Movie Review: तामीळ भाषेत लग्न न झालेल्या तरुणीला आदरानं सेल्वी संबोधलं जातं. शैलेश रत्थकुमारच्या सेल्वी (2026) सिनेमातल्या मुख्य पात्राची अवस्था ही अशीच आहे. सेल्वी (अंजली पाटील) छोट्या गावातून शहरात आलेली घरातली मोठी मुलगी आहे. इथं ही सर्वांची 'अक्का' आहे. ती आरोग्य सेवक आहे. आरोग्य सेवक म्हणजे, नर्स नव्हे तर होमवर्कर. सेल्वीला सिंगापूरला जाऊन नर्स बनायचंय. त्यासाठी ती अभ्सास ही करतेय. तिची सहकारी आणि रुम पार्टनर मैत्रिण कविता, प्रेमभंगातून आत्महत्येचा प्रयत्न करते. मग सेल्वीचं दिवसच बदलतात. 12 तासांची शिफ्ट आता 24 तासांची होते आणि मग तास वाढतच जातात. पाच-पाच दिवस डोळ्याला झोप नाही अशी व्यावसायिक समस्या असते. हे कमी की काय तिच्या खासगी आयुष्यातला गुंता वाढत जातो. यातून आता स्वयंसिध्दा सेल्वी बाहेर कशी पडणार याची गोष्ट शैलेश रत्थकपमारची फिल्म दाखवते. दक्षिण कोरियातल्या प्रतिष्ठित बुसान आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिव्हल (2026) इथं सेल्वीचा वर्ल्ड प्रिमियर पार पडतोय. सेल्वी व्हिजन एशिया या विभागात स्पर्धेत उतरलेय.

अंजली पाटील या सिनेमाची मुख्य ही आहे आणि प्रोड्युसर ही. तिच्या अनाहत या प्रोडक्शन हाऊसची ही पहिली फिचर फिल्म निर्मिती आहे. सेल्वीची भूमिका अंजलीची सर्वोत्तम म्हणता येईल. सेल्वी घरातली कमावती पोरगी आहे. छोटी बहिण अजूनही शाळेत शिकतेय आणि वडील डायलेसीसवर आहेत. घराची आर्थिक बाजू सेल्वीच्या खांद्यावर आहे. त्यासाठीच तिनं गाव सोडलं आणि शहरात एका एजन्सीच्या मदतीनं आरोग्य सेविका बनली. शहरात याला होम केअर असं गोंडस नाव दिलं गेलंय. हे काम महत्त्वाचं आहे. नर्स किंवा डॉक्टर नसताना रुग्णांची जबाबदारी या होमवर्करवर असते. पण भवतालच्या दृष्टीने त्यांचं काम अतिशय नगण्य. त्याचं अस्तित्वच नाकारणारी स्थिती असते असं असताना न थकता काम करणं, रुग्णांना सकारात्मक ठेवणं. त्याची शारीरीक आणि मानसिक काळजी घेण्याचं काम हे होमवर्कर करत असतात. त्याच बरोबर ते सेल्वी प्रमाणेच कुणाची घरची कमावती मुलगी, आई आणि बहिण असते. या परिस्थितीत स्वतःसाठी वेळ मिळणं खुप कठीण असतं. जो वेळ मिळतो तो स्वतःला सावरण्यात आणि या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी करायच्या प्रयत्नात खर्ची होतो.

शैलेथच्या सिनेमाची सर्वात मोठी जमेची बाजू आहे ती म्हणजे सिनेमॅटोग्राफी. श्रीधरनं सेल्वीच्या मनाची गुंतागुंत आपल्या फ्रेमिंगमधून दाखवलंय. कॅमेरा सतत सेल्वीला फॉलो करतो. तिची जी अस्वस्थता आहे ती कॅमेऱ्यातून स्पष्ट दिसते. सिनेमाची सुरुवात सेल्वी आणि कविता दोघी पतंग उडवतायत या सीननं होते. कविताचा पतंग कापला जातो सेल्वीचा हवेत मस्त फिरत राहतो. दोघांनाही उंच भरारी घ्यायचीय. कविताची स्वप्न तिच्याप्रमाणेच बोलकी आहेत. ती बडबडी आहे. सेल्वी तशी नाही. ती बुजरी आहे. अनेक अपेक्षांचं ओझं तिच्या खाद्यावर आहे. स्वतःसाठी तिनं पाहिलेली स्वप्न पूर्ण करायची तिची तयारी आहे. पण अनेकदा आपण ज्या गोष्टी प्लान करतो तश्या घडतीलच असं नाही. सेल्वीच्या बाबतीतही असंच होतं. तिच्या भविष्याचा पंतग असाच कापला जातो, ती भरकट जाते. परिस्थितीच्या गुंतागुतीतून साचलं पण येतं. हे दाखवण्यासाठी शैलेशनं फिश पाँडचा मिथकासारखा केलेला वापर एकदम बेस्ट आहे. समुद्रात मुक्त फिरणारा मासा फिश पाँडच्या भांड्यात वळून वळून पुन्हा त्याच जागी येत राहतो. सेल्वीची अवस्थाही अशीच झालेली असते. हे इतक्या चांगल्याप्रकारे दाखवण्याचं सर्व श्रेय दिग्दर्शक डिओपीच्या जोडीचं.

अंजलीनं साकारलेली सेल्वी प्रचंड गुंतागुंतीची आहे. या गुंत्यातून की आता कशी बाहेर पडणार याचा विचार प्रेक्षक क्षणाक्षणाला करत असतात. सेल्वीप्रमाणे त्यांचं मनही असंच धावत असतं. हीच सेल्वी सिनेमा पाहण्याची खरी गंमत आहे.

जिद्द जिंकली! 'स्विंग'च्या 'किंग'ची टीम इंडियात वापसी

किरण महानवर — Wed, 7 Oct 2026 09:36:38 +0530

Bhuvneshwar Kumar: एक खरा खेळाडू कधीही हार मानत नाही, तो फक्त वेळेची वाट पाहतो आणि आपल्या कष्टाच्या जोरावर नशीब बदलून दाखवतो... असंच काहीस घडलं आहे भुवनेश्वर कुमारसोबत. त्याचे करिअर आता संपुष्टात आले आहे आणि तो पुन्हा कधीच भारतीय जर्सीत दिसणार नाही... गेल्या चार वर्षांपासून भुवनेश्वर कुमारच्या बाबतीत हीच चर्चा रंगत होती. पण जिद्द, चिकाटी आणि अपार कष्टाच्या जोरावर माणसाने ठरवले तर काही करू शकतो, याचे उदाहरण देत बीसीसीआयने न्यूझीलंडविरुद्धच्या आगामी टी-20 मालिकेसाठी भुवनेश्वर कुमारच्या अधिकृत निवडीवर शिक्कामोर्तब केले आहे. तब्बल चार वर्षांच्या लांब आणि खडतर प्रतीक्षेनंतर अखेर तो 'स्विंगचा जादूगार' पुन्हा एकदा भारताच्या नीळ्या जर्सीत मैदानात उतरण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज झाला आहे.

जेव्हा वाटले होते की करिअर संपले...

22 नोव्हेंबर 2022 रोजी न्यूझीलंडविरुद्ध नेपिअर येथे (T20I सामना) शेवटचा सामना खेळल्यानंतर भुवनेश्वर कुमार भारतीय संघाबाहेर फेकला गेला. एकदिवसीय विश्वचषक असो वा मागील दोन टी ट्वेंटी वर्ल्ड कप किंवा आत्ताचीच वेस्ट इंडिजविरुद्धची मालिका... निवड समितीच्या योजनांमध्ये त्याचे नाव अचानक गायब झाले होतं. क्रिकेटच्या वर्तुळात अशा चर्चा होऊ लागल्या की आता भुवनेश्वरचे वय आणि फिटनेस पाहता त्याचे टीम इंडियातील पर्व संपले आहे. प्रत्येकाला असे वाटू लागले होते की एका महान स्विंग गोलंदाजाची कारकीर्द आता पडद्याआड जात आहे.

हार न मानता डोमेस्टिक आणि आयपीएल गाजवली

पण भुवनेश्वर कुमार एक वेगळ्याच जिद्दीने पेटला होता. भारतीय संघातून वगळले गेल्यानंतरही त्याने कधीही हार मानली नाही. त्याने आपले संपूर्ण लक्ष आपल्या गोलंदाजीच्या धारवर आणि फिटनेसवर केंद्रित केले. आयपीएलच्या इतिहासात पॉवरप्लेमध्ये सर्वात घातक आणि किफायतशीर गोलंदाजी करणाऱ्या मोजक्या गोलंदाजांमध्ये त्याचे नाव अग्रस्थानी राहिले. आरसीबी (RCB) फ्रँचायझींसाठी त्याने आपल्या अनुभवाचा पुरेपूर वापर करत महत्त्वपूर्ण विकेट्स घेतल्या. आणि आरसीबीला चॅम्पियन बनवण्यात मोलाचा वाटा उचलला. तसेच देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये आणि यूपी टी-20 लीगमध्ये त्याने घाम गाळत सातत्यपूर्ण कामगिरी केली. प्रत्येक मुलाखतीत त्याचे एकच वाक्य असायचं "निवड होणे किंवा न होणे हे माझ्या हातात नाही. माझे काम मैदानावर 100% देणे हे आहे, जे मी करत राहील." त्यामुळे जेव्हा बीसीसीआयने न्यूझीलंडविरुद्धच्या मालिकेसाठी त्याच्या नावावर शिक्कामोर्तब केले आहे, तेव्हा तो केवळ एका खेळाडूचा विजय नाही, तर त्या प्रत्येक क्रिकेट चाहत्याचा विजय आहे ज्याने कधीकाळी भुवीच्या पुनरागमनाचे स्वप्न पाहिले होते.

BLOG : 'याद पिया की आये....' - एका वेदनेचे स्मरण!

समीर गायकवाड — Sun, 27 Sep 2026 14:44:28 +0530

आपल्यापैकी बऱ्याच जणांनी नाना पाटेकरांचा 'प्रहार' सिनेमा पाहिला असेल. त्यात त्यांनी मेजर चौहानचा रोल केलाय. ह्यातल्या एका सीनमध्ये संयम संपलेला मेजर चौहान अतिशय निर्मम पद्धतीने, गुंडांना एका पाठोपाठ एक ठोकून काढतो. मारहाणीची ही दृश्ये अंगावर येतात. भयंकर हिंसक आणि क्रूर पद्धतीने मेजर चौहान एकेका गुंडाला संपवतात. या संपूर्ण सीनच्या बॅकग्राउंडला शोभा गुर्टू यांच्या आवाजातली 'याद पिया की आये...' ही ठुमरी वाजते. एकीकडे एक माणूस डझनावारी लोकांची चामडी सोलून काढतोय आणि दुसरीकडे विरहाची अतिशय आर्त अशी ठुमरी कानी पडत राहते. वरवर विरोधाभास वाटत असला तरी ह्यात एक तादात्म्य होते!

'याद पिया की आये.. ' ला वेदनेचा गहिरा गंध आहे! त्या वेदनेचा दरवळ स्वरांमधून आपल्या अंतःकरणात उतरतो. ह्या ठुमरीला लोकप्रिय करण्याचे श्रेय जाते उस्ताद बडे गुलाम अली खान यांना! या रचनेचा इतिहास विरहाचा आहे. त्यासाठी खानसाहेबांच्या वैयक्तिक आयुष्यात डोकवावे लागते. 1932 मध्ये त्यांच्या पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी मर्मभेदी ठुमरी गायली होती. हा एक प्रकारे त्यांच्या मनातील विलाप मानला जातो. काही अधिकृत संगीत-संग्रहांमध्ये तिचे श्रेय ‘पारंपरिक’ असे नोंदवलेले असले तरीही अनेक संगीतस्रोत, त्यांच्या पत्नीच्या निधनानंतरच्या विरहातून ही रचना जन्मली आहे असे मानतात

हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचे आधुनिक तानसेन म्हणून संबोधले गेलेल्या उस्ताद बडे गुलाम अली खान साहेबांचे आयुष्य एखाद्या चित्रपटासारखेच चढ-उतारांनी, संघर्षाने आणि विरहाच्या अथांग दुःखाने भरलेले होते. त्यांच्या सुरांमध्ये जी वेदना आणि ताकद जाणवायची, ती त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील अनेक वादळांतूनच तावूनसुलाखून निघाली होती. 2 एप्रिल 1902 रोजी ब्रिटिशकालीन भारतातल्या पंजाबमधील कसूर येथे एका संगीतकार घराण्यातला त्यांचा जन्म.

त्यांचे वडील अली बख्श खान आणि चुलते, काले खान हे पट्टीचे गायक होते. मात्र, घराण्यात गायनाची परंपरा असूनही त्यांचा सुरुवातीचा काळ प्रचंड संघर्षाचा होता. खान साहेबांना गायक व्हायचे होते, पण सुरुवातीला त्यांना मुख्य गायक म्हणून नव्हे तर 'सारंगी वादक' म्हणून इतर गायकांना संगत करावी लागली. 1923 मध्ये कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी बनारसमध्ये सारंगीवर महिला गायिकांना साथ देत उपजीविका केली.

मुख्य गायक म्हणून ओळख मिळवण्यासाठी त्यांना अनेक वर्षे कठोर रियाझ आणि प्रतीक्षा करावी लागली. काही वर्षांनी कोलकात्यातल्या एका मोठ्या म्युझिक कन्सर्टमध्ये त्यांना गाण्याची संधी मिळाली. त्या रात्री त्यांच्या गायनाने उपस्थित श्रोत्यांना आणि दिग्गजांना मंत्रमुग्ध केले. ह्या गायनाने त्यांच्या कारकिर्दीला निर्णायक वळण मिळाले. कालांतराने ते देशातील आघाडीचे गायक म्हणून नावारूपास आले.

खान साहेबांचे लग्न अली जिवाई यांच्याशी झाले होते. त्यांचे आपल्या पत्नीवर अतोनात प्रेम होते. 1930 साली त्यांच्या पोटी मुनव्वरचा जन्म झाला आणि त्यानंतर दोनच वर्षात 1932 मध्ये त्यांच्या पत्नीचे अकाली निधन झाले. या धक्क्याने ते पूर्णपणे कोलमडून गेले. पत्नीच्या निधनानंतर विरहाच्या आणि दुःखाच्या अथांग डोहात बुडालेल्या खान साहेबांच्या गळ्यातून 'याद पिया की आये' ही अजरामर ठुमरी जन्माला आली. पत्नीच्या आठवणीत दग्ध झालेल्या मनाचा हा आक्रोश आजही श्रोत्यांना व्याकुळ करतो.

1947 मध्ये भारताची फाळणी झाली तेव्हा, त्यांचे मूळ गाव 'कसूर' पाकिस्तानात गेले आणि व्यथित झालेले खान साहेबही पाकिस्तानात निघून गेले. अनेक कारणांनी तिथे त्यांचे मन अजिबात रमले नाही. संगीताशिवाय जगू न शकणाऱ्या या कलावंताची तिथे घुसमट होऊ लागली. अखेर मातृभूमीच्या आणि इथल्या रसिकांच्या ओढीने ते भारतात परतले.

1957 मध्ये त्यांना भारताचे नागरिकत्व बहाल करण्यात आले. भारत सरकारने त्यांचा यथोचित सन्मान करत मुंबईत त्यांच्या निवासस्थानाची तजवीज केली. हा त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत सुखाचा आणि मानाचा काळ होता. भारतात परतल्यानंतर खान साहेबांना अथांग प्रेम लाभले, अतिव आदर मिळाला. मात्र आयुष्याच्या उत्तरार्धात पुन्हा एकदा संघर्षाने डोके वर काढले.

1961 मध्ये त्यांना अंशत: अर्धांगवायूचा झटका आला. ज्या आवाजाने संपूर्ण देशाला वेड लावले होते, तो आवाज आणि शरीर हतबल झाले. पक्षाघातानंतरही त्यांनी गायन पूर्णपणे सोडले नाही; मुलगा मुनव्वर अली खान यांच्या साथीत ते सार्वजनिक कार्यक्रमांत गात राहिले. प्रदीर्घ आजारपणाशी लढताना एप्रिल 1968 मध्ये हैदराबादच्या बशीरबाग पॅलेसमध्ये या महान संगीतसूर्याचा अस्त झाला.

त्यांच्या अनेक रचना आजही ऐकल्या जातात, ते अनेकांचे प्रेरणास्थान आहेत. 'याद पिया की आये..' ऐकताना त्यांच्या मनस्थितीची जाणीव होते. 'प्रहार'मध्ये हे गाणे, ज्या सिच्युएशनला येते ती गाण्यासाठी ऑड मानली जाणारी गोष्ट आहे, मात्र दृश्यमानता आणि बॅकग्राऊंडमधले गायन यातला विरोधाभास अंगावर येतो कारण दोन्हींच्या तळाशी विरहाचे कारुण्य आहे.

चित्रपटाची कथा मेजर चव्हाणभोवती फिरते, जे भारतीय सैन्यातील अत्यंत कडक, शिस्तप्रिय असे कमांडो ट्रेनर आहेत. पीटर डिसूझा हा एक कोमल मनाचा मुलगा सैन्यात भरती होतो. मेजर चव्हाण त्याला अतिशय कठोर ट्रेनिंग देऊन एक सक्षम कमांडो बनवतात. एका बचाव मोहिमेदरम्यान अतिरेक्यांशी लढताना पीटर गंभीर जायबंदी होतो आणि त्याला सैन्यातून निवृत्ती घ्यावी लागते.

मेजर चव्हाण जेव्हा पीटरला भेटण्यासाठी मुंबईत येतात, तेव्हा त्यांना समजते की पीटरची स्थानिक गुंडांनी हत्या केली आहे. जो सैनिक सीमेवर देशाच्या शत्रूंशी लढला, तो आपल्याच देशातील अंतर्गत शत्रूंच्या गुंडगिरीतून, खंडणीखोर वृत्तीने मारला गेला, ह्या गोष्टीचा चव्हाण यांना जबर धक्का बसतो. ते पीटरच्या वडिलांची भेट घेतात. त्यांना मदतीचा हात देऊ करतात. तिथेच राहून त्यांना आधार द्यायची त्यांची मनीषा असते. तिथे, पीटरची प्रेयसी वाग्दत्त वधू शर्ली हिच्याशी त्यांची भेट होते. त्यांच्या मनातला आक्रोश अधिकच टोकदार होतो.

त्याच गल्लीत राहणाऱ्या किरण नावाच्या विधवेच्या घरी ते पेइंग गेस्ट म्हणून राहतात. त्या मोहल्ल्यातील गुंडगिरी करणाऱ्या लोकांचा ते बंदोबस्त करण्याचा प्रयत्न करू लागतात मात्र सर्वात मोठी शोकांतिका म्हणजे, पीटरच्या हत्येचा साक्षीदार असलेला संपूर्ण समाज, ज्यात त्याचे स्वतःचे वडील आणि शेजारी राहणारे लोक समाविष्ट आहेत, गुंडांच्या भीतीपोटी पोलिसात साक्ष देण्यास नकार देतो. लोक इतके भित्रे आणि लाचार होतात की अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याऐवजी ते डोळे झाकून घेतात!

दरम्यान मेजर चौहानला, किरणने तिच्या घरी आश्रय दिल्याने संतापलेले गुंड तिच्या घरावर हल्ला करतात. सुडाने पेटलेला मेजर चौहान त्या सर्व गुंडांचा खात्मा करतो. त्या फायटिंग सिक्वेन्सला 'याद पिया की आये..' ही ठुमरी वाजते! किरणच्या मनात जागृत झालेल्या संवेदना, शर्लीच्या मनातला विरह आणि तिच्यावर बेहद्द प्रेम करणारा पीटर, त्याचे असहाय्य वडील, कित्येक दशके सैन्यात काढलेल्या एका जिंदादिल माणसाच्या मनातली कश्मकश, किरणविषयी आस्था आणि जवळीक वाढलेल्या एकल पुरुषाची तगमग, हे सारं काही यातून आकळत आस्ते कदम पाझरतं! आणि त्याही मागून येते ती बडे गुलाम अली खान यांची अजरामर वेदना!

शोभा गुर्टू यांनी ही ठुमरी अशी काही गायलीय की, डोळ्यात काळीज यावं! आवाजाचा कुठेही संकोच होऊ न देता विलक्षण खड्या आवाजात त्यांनी गायलंय, त्यांचा आवाज काही ठिकाणी पहाडी वाटतो तर काही लाजवाब हरकतींमध्ये तोच आवाज मखमली वाटतो! एकट्याने ऐकलं तरी मैफलीचा अनुभव देणारी विलक्षण गायनानुभूती! पंडित अजय चक्रवर्ती, राशीद खान, वडाळी ब्रदर्स, कौशिकी चक्रवर्ती आणि कुमार सत्यम यांच्या आवाजातही ही ठुमरी पसंत केली जाते.

उत्तर प्रदेशमधील मुरादाबाद शहराच्या जुन्या भागात खास करून मुघलपुरा, लालबाग, पीरजादा ह्या इलाख्यात काही जुनी घरे आहेत; जिथे अजूनही गाणे बजावणे चालते. त्याचा बाज बदलला असला तरी रवायत तीच आहे, त्यातला अंदाज तोच आहे! तिथे काही वृद्धावस्थेकडे झुकलेल्या बायका आहेत, ज्यांचा गळा अजूनही गाता आहे! त्या कुणापुढेही गात नाहीत. त्यांच्या आवाजात ही ठुमरी ऐकताना स्वर्गीय आनंदाची अनुभूती मिळते. ह्या बायका म्हणजे, . ‘ऐ मोहब्बत तेरे अंजाम पे रोना आया..', याची जिती जागती सरणे होत!

ज्याच्या वाट्याला प्रेम आले नाही ती माणसं खऱ्या अर्थाने कमनशिबी होत. आज शोभा गुर्टूंचा स्मृतीदिवस. त्या जिथेही असतील तिथे, ‘रंगी सारी गुलाबी चुनरिया..’, असा माहौल असेल! काही गाणी अमर असतात कारण त्यांच्याशी कनेक्ट असलेल्या स्मृतींचे इंद्रधनुष्य चिरंतन असते!

नोंदी - उत्तरेकडचे आताचे लोक प्रेमाच्या अभिव्यक्तिच्या विरोधात कोकलताना दिसतात, मात्र पाच दशकापूर्वीचा इथला परीघ वेगळा होता. ब्रज, अवधी आणि भोजपुरी भाषा असलेल्या निम्नवर्गीय स्त्रियांना जेव्हा शोषणाच्या दलदलीत रुतवलं गेलं तेव्हा त्यांनी त्यांच्या बोलीमधून अर्धशास्त्रीय गायन सादर केलं, ज्याला अमीर उमरावापासून आम आदमीने देखील महसूस केलं! होय महसूस केलं, कारण ती फक्त ऐकण्याची वा केवळ पाहण्याची गोष्ट खचितच नव्हती!

ठुमरीचे अचूक शास्त्रीय अर्थ मला पुरते माहिती नाहीत, मात्र गाणे बजावणे करणाऱ्या बायकांना याचे अर्थ विचाराल तर त्या अतिशय साध्या सोप्या शब्दांत त्याचा अन्वयार्थ सांगतात. 'ठुमक' म्हणजे नृत्यातील डौलदार, लचकदार चाल किंवा पाऊल, त्याच्या जोडीला टाके म्हणजे नखरा आणि 'री' किंवा 'रीझाना' म्हणजे मोहित करणे किंवा मन जिंकून घेणे. सुरुवातीच्या काळात ठुमरी गायन हे कथक नृत्याशी जोडलेले होते, जेथे गायिका गाता गाता डौलदार अंगविक्षेप करून प्रेक्षकांना मोहित करत असत. यावरूनच 'ठुमरी' हा शब्द अस्तित्वात आला. यांच्या पुढच्या पिढ्यातल्या बायकांनी गायकी बंद केली असली तरी घुंगरांशी नाते अजूनही टिकून आहे! ही दुनिया रसिली आहे आणि तितकीच नशीली आहे, सावध राहिले नाही तर त्यात वाहवत जाण्याचा धोका असतो!

BLOG : शकुंतलाबाई नगरकरांची एक्झिट- लावणीची शालीनता लोपली..

समीर गायकवाड — Wed, 23 Sep 2026 22:16:15 +0530

BLOG : शकुंतलाबाई गेल्या आणि लावणीतली उरली सुरली शालीनता त्यांच्याबरोबरच लयास गेली. आता जे काही उरले आहे आणि सादर केले जातेय त्याला लावणी म्हणावे का, हा यक्षप्रश्न आहे! असो! शकुंतला बाईंच्या आयुष्यातील काही महत्वाच्या घटनांचा धांडोळा घेतल्यावर लक्षात येते की बाई काटयांच्या रस्त्यावरून आयुष्यभर चालल्या! महाराष्ट्राच्या लोककलेचा आणि विशेषतः बैठकीच्या लावणीचा सुवर्णकाळ गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ लावणीसम्राज्ञी शकुंतलाबाई नगरकर यांचा जीवनप्रवास जितका कलात्मक आणि झगमगाटाने भरलेला होता, तितकाच तो वैयक्तिक आयुष्यात संघर्षमय आणि भावूक घडामोडींनी वेढलेला होता.

त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या पुरुषांनी त्यांचा विश्वासघात केला. त्यांच्या पहिल्या नात्यात फारसे प्रेम नव्हते. तो पुरुष सलग वर्षभर त्यांच्या शोमध्ये येत राहिला, त्याने शकुंतलाबाईंना प्रेमाची भुरळ पाडली. त्यात वाहवत गेलेल्या बाईंनी त्यांच्या सर्व मागण्या पूर्ण केल्या. मात्र, पुढे जाऊन त्याने शकुंतलाबाईंचा विश्वासघात केला आणि त्यांच्याच बहिणीशी सूत जुळवून तिच्यासोबत निघून गेला. खरे तर तो आधीच विवाहित आणि दोन मुलांचा बाप होता. त्यानंतरच्या पुरुषाने पुढे जाऊन दुसऱ्या एका नर्तिकेशी संबंध प्रस्थापित केले होते. या विश्वासघातावर शकुंतलाबाईंनी नेहमीच अत्यंत खंबीर भूमिका घेतली. त्या म्हणायच्या, "हम आदमी लोगों का टेंशन नहीं लेते!"

अशा कठीण परिस्थितीतही जेव्हा शकुंतलाबाई गरोदर राहिल्या, तेव्हा त्यांना अतिशय आनंद झाला होता. त्यांना स्वतःलाच लवकर मुले हवी होती, जेणेकरून त्यांचे वय वाढण्यापूर्वी मुले तरुण आणि स्वावलंबी होतील. पारंपरिक प्रथेनुसार, त्यांच्या मुलांनी आईचेच आडनाव लावले. मुलांच्या वडिलांना मुलांमध्ये स्वारस्य असो वा नसो, शकुंतलाबाईंना त्याचा फरक पडला नाही, कारण त्यांनी स्वतःच्या हिमतीवर मुलांचे संगोपन केले. प्रत्येक प्रसूतीपूर्वी त्या योग्य काळजी घेण्यासाठी अहमदनगरला आपल्या मूळ घरी जात असत. त्यांना एकूण तीन मुले आहेत. त्यांची मुलगी श्रद्धा नगरकर हिने आईचा लावणीचा वारसा पुढे चालवला असून ती शेवटच्या काळात शकुंतलाबाईंची मुख्य केअरगिव्हर बनली होती.

1993 मध्ये त्यांनी सोलापूर जिल्ह्यातल्या अकलूज येथील प्रतिष्ठित राज्यस्तरीय लावणी स्पर्धा जिंकली. परंतु, वैयक्तिक कारणांमुळे आणि आईपणाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी १९९६ मध्ये त्यांनी घुंगरू काही काळ बाजूला ठेवले आणि त्या घराकडे परतल्या. त्यानंतर काही काळ सोलापुरात बहिणीच्या पार्टीत काम केल्यानंतर 1997 मध्ये त्यांनी ते काम पूर्णपणे सोडले आणि पारंपरिक 'संगीत बारी' थिएटरमध्ये पुन्हा कधीही पाऊल ठेवले नाही.

संगीत बारी म्हणजे संगीताची पाळी. जिथे लोककला केंद्र असते तिथे पार्ट्या असतात. पार्टी म्हणजे मुख्य नर्तिका आणि तिचा ग्रुप. फडाच्या मालकाच्या परवानगीशिवाय त्या तिथून बाहेरची सुपारी घेत नाहीत. त्यांना फडातच स्वतंत्ररित्या खोल्यात नाचावे लागते किंवा दररोज संध्याकाळी कलाकेंद्राच्या स्टेजवर नाचता येते. फडात जितक्याही पार्ट्या असतात, त्यातील नर्तिका एकेक करुन पाळी पाळीने तिथे नाच सादर करतात, ही पाळी म्हणजे बारी! बारी बारीने नाचायला येणाऱ्या बायकांची नृत्य अदाकारी म्हणजे फडावरची बारी! 1997 नंतर शकुंतला बाईंनी कधीही बारीत आणि बारीच्या थिएटरमध्येही पाऊल ठेवले नाही.

शकुंतलाबाईंचा जन्म 1960 मध्ये अहमदनगर म्हणजेच आताच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील एका शेतकरी कुटुंबात झाला. कला आणि साहित्याची समृद्ध परंपरा लाभलेल्या भटक्या भटू कोल्हाटी समाजात त्या जन्मल्या. त्यांच्या आई छबूबाई नगरकर ह्या त्यांच्या स्वतः त्या काळातील एक नामांकित आणि प्रतिष्ठित लावणी कलावंत होत्या. घरातच घुंगरांचा नाद आणि लावणीचे वातावरण असल्याने शकुंतलाबाईंना लहानपणापासूनच नृत्याची गोडी लागली.

शकुंतलाबाई लहान असताना रेडिओवर गाणे ऐकले तरी नाचू लागायच्या, अगदी शाळेत जातानाही त्यांच्या पायात एक प्रकारची लय असायची. त्यांची ही आवड पाहून आई छबूबाईंनी त्यांना नृत्याचे रीतसर शिक्षण देण्याचे ठरवले. अवघ्या बाराव्या वर्षी, म्हणजेच 1972 च्या सुमारास त्यांनी कलाक्षेत्रात पाऊल ठेवले. आईने त्यांना लावणीसोबतच शास्त्रीय नृत्याचे अंग यावे म्हणून कथक गुरू गोविंदराव निकम आणि पुढे मुंबईतील हनुमान थिएटरमध्ये वसंतराव घाटगे यांच्याकडे प्रशिक्षणासाठी पाठवले.

शकुंतलाबाईंचे वैयक्तिक आयुष्य 'संगीत बारी'च्या चौकटीत व्यतीत झाले. संगीत बारीच्या प्रथेनुसार, तेथील कलावंत स्त्रियांचे विवाह पारंपरिक पद्धतीने होत नाहीत. तिथे येणाऱ्या पुरुषांशी त्यांचे भावनिक व कौटुंबिक नाते जोडले जाते, ज्यांना त्या 'मालक' किंवा 'मास्तर' असे म्हणत, आता काळ 180 कोनात उलटा झालाय! अनेक बायकांनी कैक पुरुषांना देशोधडीला लावल्याच्या बातम्या समोर येतात, त्या तुलनेत फडातल्या बायकांची फसवणूक बऱ्यापैकी घटलीय.

2020 मध्ये शकुंतलाबाईंना कर्करोगाचे निदान झाले. डॉक्टरांनी त्यांना परिस्थिती कठीण असल्याचे सांगितले होते, तरीही त्यांनी धीर सोडला नाही. लेखक व दिग्दर्शक भूषण कोरगावकर यांच्या 'संगीत बारी' आणि 'लव्ह अँड लावणी' यांसारख्या आधुनिक नृत्यनाटिकांच्या माध्यमातून त्या शहरी आणि सुशिक्षित प्रेक्षकांसमोर आल्या. \

आजारपणाच्या काळातही त्यांनी अनेक कार्यशाळा घेतल्या आणि सादरीकरण सुरू ठेवले. पारंपरिक चौकटीबाहेर पडून मिळालेले हे स्वातंत्र्य आणि सन्मान त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात आनंदाचे क्षण ठरले. त्यांनी त्यांचा शेवटचा जाहीर कार्यक्रम एप्रिल 2025 मध्ये सादर केला होता.

शकुंतलाबाईंचे आयुष्य हे केवळ एका नर्तिकेचे नव्हते, तर पुरुषांच्या राजसत्तेला आणि शोषक व्यवस्थेला स्वतःच्या अटींवर तोंड देत, स्वाभिमानाने जगणाऱ्या एका खंबीर मातेचे आणि राजवर्खी आयुष्याची अनुभूती देणाऱ्या महान कलाकाराचे होते. बैठकीच्या लावणीचा यमुनाबाई वाईकर, सत्यभामा पंढरपूरकर, गुलाबबाई संगमनेरकर, कौसल्या कोपरगावकर, गोदावरी पुणेकर ते शकुंतला नगरकर असा एक देखणा प्रवास आहे, ह्यात माया जाधव, मधू कांबीकर, सुरेखा पुणेकर यांचेही टप्पे लागतात!

धोतराच्या धाटणीची, रेडिमेड नऊवारी साडी आणि फुगीर ब्लाऊज घालून नाचणाऱ्या (?) आताच्या बहुसंख्य नाचणगौऱ्यांना अस्सल लावणीनृत्याशी घेणेदेणे नाही कारण आताचा त्यांचा प्रेक्षकवर्गही त्यांच्यासारखाच अधाशी आणि हपापलेला आहे, व्यसनी आणि विकृत वासनांध आहे. गतकाळातला प्रेक्षकही तेव्हाच्या नृत्यांगनांसारखा होता, त्याला कलेची कदर होती. तो कला पाहायला यायचा, त्यांच्या कलेवर फिदा व्हायचा! आता लावणीच्या नावाखाली जो हिडीस नृत्यप्रकार चालतो त्यात लोक बाई पाहायला आलेले असतात, बाईमधली मादी त्यांना खुणावत असते आणि त्या माद्यांना फेम, पैसा यांचे गणित पडलेले असते! अचकट विचकट हावभाव करुन अश्लीलतेकडे झुकणारे नृत्याचा आभास करणारे देहभाव म्हणजे लावणीनृत्य नव्हे! शकुंतलाबाईंची अदाकारी बिजलीची होती मात्र त्यासाठी अंगाला कचाकचा झटके द्यावे लागत नसत! नुसत्या नजरेवर काम भागत असे, चेहऱ्यावरील भाव आणि किमान हालचालीमधून त्यांचा नृत्याविष्कार समोर येई! त्यांच्या सादरीकरणात शालीनता असे, उत्तानतेला थारा नसे! त्यात आवाहन असे मात्र ते लैंगिकतेचे नसे, त्यात शृंगार असे मात्र तो उच्छृंखल नसे!

गोऱ्या गालावरी ग माझ्या लाली लागली दिसू ग
अंघोळीला बसले माझं मलाच येई हसू ग
पदर राहिना खांद्यावरी , पिसाट वारं भरलं उरी रावजी.. ह्या पंक्तीवर नाचण्यासाठी त्यांना पदर पाडायला लागत नव्हता!

थोडी झुकून थोडी वाकते
पडला पदर, लाज झाकते
नेम धरून बाण फेकते
तुमचीमाझी हौस इश्काची हळूहळू पुरवा
पिकल्या पानाचा देठ की हो हिरवा!
ह्या अजरामर लवणीचे सादरीकरण करताना एका जागी बसूनही समोरच्या रसिकाला पुरते घायाळ करणारे नयनबाण त्यांच्यापाशी होते!

मुंबईमधील पृथ्वी थिएटर, NCPA - नॅशनल सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स आणि दिल्लीतल्या कमानी ऑडिटोरियममध्ये त्यांनी लावणी सादर केली होती ह्यावरून त्यांच्या लावणीची कमाल लक्षात यावी. मधू कांबीकर यांच्या समवेत 'सखी माझी लावणी' चा प्रयोग त्यांनी राज्यभरात केला. सोलापूरच्या हुतात्मा स्मृती मंदिरात हा शो झाला होता. नाचावे कसे आणि चेहऱ्यावर भाव कसे उमटावेत याची त्या प्रयोगशाळा होत्या! अतिशय चपळ आणि देखण्या!

1997 नंतर त्यांनी बारी का वर्ज्य केली ह्याविषयी त्यांनी क्वचित भाष्य केलेय, मात्र त्यांच्यासोबत घुंगरू बांधलेल्या बायकाही कायम मौन राहिल्या ही गोष्ट मला अधिक बोलकी वाटते. उगाच कुणाची बदनामी करू नये आणि आपण आपली वेगळी वाट धरावी हा विचारच किती थोर होता! हे खूप कमी जणांना जमते, नाहीतर आपल्यावर झालेल्या अन्यायाचा पाढा वाचत सहानुभूती मिळवत जगणारे लाखो जीव सर्वत्र दिसतातच! ज्या क्षेत्रात त्या वाढल्या तिथले कल्चर पाहू जाता ही गोष्ट अतिशय उदात्त होती!

ज्येष्ठ लोककलावंत केशवराव बडगे यांच्यासोबत 'रंगी रंगला लोकरंग' या शोमध्ये नाचताना त्या अतिशय तन्मय झालेल्या असत. "लावणी ही कष्टकऱ्याची आहे, श्रमिकाची आहे तिला पैसेवाल्याच्या दावणीला बांधून तिचा बाजार करू नका! ती एक जिवंत कला आहे तिला घुंगरात फुलू द्या आणि शृंगारात रमू द्या, मात्र हा शृंगार बाजारू नसावा तर सलज्ज शालीन असावा!" असं त्या म्हणत!

त्या खऱ्या अर्थाने लावणीच्या शालीनतेच्या अखेरच्या पाईक होत्या! त्यांच्या निधनाने लावणीतला महत्वाचा अध्याय संपलाय..

BLOG : न्यायालयीन आदेशांना तिलांजली देत महाराष्ट्रात अनधिकृत फ्लेक्स-बॅनर्सचा महापूर!

सुधीर दाणी — Thu, 17 Sep 2026 13:11:37 +0530

सुधीर लक्ष्मीकांत दाणी: महाराष्ट्रात सध्या पावसाचा नव्हे, तर अनधिकृत फ्लेक्स, बॅनर्स, पोस्टर्स आणि जाहिरातींचा महापूर पाहायला मिळत आहे. रस्त्यांचे दुभाजक, पदपथ, विद्युत खांब, चौक, वाहतूक बेटे आणि सार्वजनिक भिंती प्रसिद्धीच्या फलकांनी व्यापल्या आहेत. धार्मिक उत्सव, वाढदिवस, स्वागत, अभिनंदन किंवा राजकीय कार्यक्रमांच्या नावाखाली उभारले जाणारे हे फलक शहरांचे विद्रूपीकरण करण्याबरोबरच न्यायालयीन आदेश आणि कायद्याच्या अंमलबजावणीवरही गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण करीत आहेत.

न्यायालयाने वारंवार निर्देश दिले; तरी परिस्थिती कायम का? सार्वजनिक जागांचे विद्रूपीकरण करणाऱ्या अनधिकृत होर्डिंग्ज, बॅनर्स आणि फ्लेक्सबाबत मुंबई उच्च न्यायालयाने (PIL 155/2011) वेळोवेळी कठोर ताशेरे ओढले आहेत. 31 जानेवारी 2017 च्या निर्णयात न्यायालयाने स्पष्ट केले की, महाराष्ट्र डिफेसमेंट ॲक्ट, 1995 नुसार सार्वजनिक जागांचे विद्रूपीकरण करणे हा दखलपात्र व दंडनीय गुन्हा आहे. 16 जून 2022 रोजी न्यायालयाने राजकीय बॅनर्सवर तीव्र नाराजी व्यक्त करत तात्काळ एफआयआर (FIR) नोंदवण्याचे निर्देश दिले. पुढे 19 डिसेंबर 2023 रोजी, कारवाई करणाऱ्या महापालिका कर्मचाऱ्यांना पूर्ण पोलीस संरक्षण देण्याचे आदेश दिले. 21 फेब्रुवारी 2024 च्या आदेशात उच्च न्यायालयाने रोखठोक बजावले की, कोणताही राजकीय पक्ष, संस्था किंवा व्यक्तीला स्वतःच्या प्रसिद्धीसाठी रस्ते, पदपथ व स्ट्रीटलाईट वापरण्याचा कायदेशीर अधिकार नाही. न्यायालयाचे स्पष्ट आदेश आणि कायदेशीर तरतुदी असूनही केवळ प्रशासकीय अनास्था व राजकीय दबावामुळे बेकायदेशीर बॅनर्सची समस्या आजही जैसे थे आहे.

लोकप्रतिनिधींच्या चरणी वाहिलेले उत्तरदायित्व कारणीभूत

लोकशाही व्यवस्थेत प्रशासन हे जनतेस उत्तरदायी असते, संविधानास उत्तरदायी असते. परंतू वर्तमानात काही सन्माननीय अपवाद वगळता बहुतांश अधिकाऱ्यांनी आपले अधिकार आणि उत्तरदायित्व हे लोकप्रतिनिधींच्या चरणी अर्पण केलेले असल्याने बेकायदशीर फ्लेक्स, बॅनर्स, होर्डिंग्सचा महापूर बारमाही दिसतो आहे. या सर्व न्यायालयीन आदेशांनंतरही एखादा फ्लेक्स काढला की दुसऱ्या दिवशी त्याच ठिकाणी नवा फ्लेक्स उभा राहतो. त्यामुळे केवळ ‘फ्लेक्स काढण्याची मोहीम’ हा कायमस्वरूपी उपाय होऊ शकत नाही. प्रश्न असा आहे की अनधिकृत फलक पुन्हा लावण्याचे धाडस होणार नाही, अशी कायदेशीर आणि प्रशासकीय भीती निर्माण झाली आहे का?

प्रशासनाने प्रत्येक अधिकृत फलकाला डिजिटल परवानगी क्रमांक आणि QR कोड देण्याची व्यवस्था करावी. त्यातून परवानगी कोणाला, कोणत्या जागेसाठी आणि किती कालावधीसाठी देण्यात आली आहे, हे नागरिकांना समजले पाहिजे. अनधिकृत फ्लेक्सची छायाचित्रे आणि लोकेशनसह तक्रार करण्यासाठी स्वतंत्र डिजिटल प्रणाली, निश्चित कारवाईची कालमर्यादा आणि कारवाई न झाल्यास वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे स्वयंचलित तक्रार जाण्याची व्यवस्था असावी. त्याचबरोबर प्रत्येक स्थानिक स्वराज्य संस्थेने सार्वजनिक डॅशबोर्डवर किती अनधिकृत फलक आढळले, किती काढले, किती दंड वसूल केला आणि किती प्रकरणांत FIR किंवा इतर कायदेशीर कारवाई झाली, याची माहिती प्रसिद्ध करावी.

अनधिकृत फ्लेक्स लागणार नाहीत अशी व्यवस्था हवी

एखाद्या क्षेत्रात वारंवार अनधिकृत फ्लेक्स लागूनही तक्रारींनंतर कारवाई होत नसेल, तर चौकशीनंतर संबंधित अधिकाऱ्याची जबाबदारी निश्चित झाली पाहिजे. जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष किंवा सिद्ध झालेल्या कर्तव्यच्युतीमुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या महसुलाचे नुकसान झाले असल्यास, लागू सेवा नियम आणि कायदेशीर प्रक्रियेच्या अधीन राहून संबंधित अधिकाऱ्याच्या वेतनातून त्या नुकसानीची वसुली करण्याची स्पष्ट व्यवस्था करण्याचा विचार झाला पाहिजे. त्याचप्रमाणे एखाद्या लोकप्रतिनिधीने स्वतःच्या प्रसिद्धीसाठी जाणीवपूर्वक अनधिकृत फ्लेक्स लावले किंवा लावण्यास प्रवृत्त केले आणि हा नियमभंग सक्षम कायदेशीर प्रक्रियेत सिद्ध झाला, तर गंभीर किंवा पुनरावृत्तीच्या प्रकरणांसाठी पदावरून अपात्रता किंवा पदच्युतीसारखे परिणाम निर्माण करणाऱ्या स्पष्ट वैधानिक तरतुदी करण्याचा गांभीर्याने विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारची कारवाई विद्यमान कायद्यात स्पष्ट अधिकार असल्यास त्यानुसारच करता येईल, अन्यथा त्यासाठी आवश्यक कायदेविषयक सुधारणा कराव्या लागतील. अनधिकृत फ्लेक्सविरोधातील लढा कोणत्याही पक्षाविरुद्ध किंवा व्यक्तीविरुद्ध नसून कायद्याच्या समान अंमलबजावणीसाठी आहे. सामान्य नागरिकाने परवानगी, शुल्क आणि नियम पाळायचे असतील, तर प्रभावशाली व्यक्ती किंवा लोकप्रतिनिधींसाठी वेगळी नियमावली असू शकत नाही. शेवटी प्रश्न हाच आहे की , जर २०११ ते २०२४ या दरम्यान बेकायदेशीर फ्लेक्स ,बॅनर्स , होर्डिंग्स बाबत मा . न्यायालयाने वारंवार निर्देश देऊन देखील महाराष्ट्रातील सर्व ठिकाणी अनधिकृत फ्लेक्सचा महापूर कायम राहणार असेल, तर न्यायालयीन आदेशांची अंमलबजावणी आणि प्रशासकीय उत्तरदायित्व नेमके कुठे आहे? त्यामुळे पुन्हा हेच नामूदे करावे लागते की, आता गरज केवळ फ्लेक्स काढण्याची नाही. फ्लेक्स लागू न देणारी व्यवस्था, नियम मोडणाऱ्यावर निश्चित कारवाई आणि निष्काळजीपणाची जबाबदारी निश्चित करणारी कायदेशीर चौकट निर्माण करण्याची आहे सार्वजनिक जागा ही कोणत्याही व्यक्तीच्या प्रसिद्धीसाठी नसून जनतेची सामूहिक मालमत्ता आहे. न्यायालयीन आदेशांचे पालन आणि कायद्याची समान अंमलबजावणी ही निवड नसून प्रशासनाची जबाबदारी आहे.

हे ऊपाय योजा :

फ्लेक्स कोणाचा?’ हा प्रश्न नको; ‘फ्लेक्स कायदेशीर आहे का?’ हा प्रश्नच कारवाईचा आधार

असला पाहिजे. त्यासाठी केवळ पुढील २ ऊपाय योजिले तरी पुरेसे होईल .

1) संविधानिक पद बरखास्त करा : ज्या ज्या लोकप्रतिनिधींचे अनधिकृत फ्लेक्स ,बॅनर्स लागतील त्यांचे

अस्तित्वात असणारे संविधानिक पद बरखास्त करा . त्याच बरोबर ज्या ज्या लोकप्रतिनिधींचे बेकायदशीर

फ्लेक्स बॅनर्स लागतील त्यांना पुढील ६ वर्षासाठी निवडणुकीस प्रतिबंध करा .

2) अधिकाऱ्यांच्या वेतनातून महसूल वसुली करा : अधिकृत पणे सदरील फ्लेक्स बॅनर्स लावण्यासाठी जो

महसूल स्थानिक स्वराज्य संस्थांना मिळणे अभिप्रेत आहे तो महसूल ज्या अधिकाऱ्यांच्या उत्तरदायित्वशून्य

कार्यपद्धतीमुळे बुडाला त्याची वसुली संबंधित अधिकाऱ्यांच्या वेतनातून करावी .

- सुधीर लक्ष्मीकांत दाणी (लेखक सजग नागरिक मंच नवी मुंबईचे संघटक आहेत)

BLOG : शोभिता ठाकूरच्या 'खिलावडी’ला रशियात 'बेस्ट शॉर्ट फिल्म'चा पुरस्कार

नरेंद्र बंडबे — Mon, 14 Sep 2026 21:58:03 +0530

BLOG : दिग्दर्शिका आणि लेखिका शोभिता ठाकूरच्या 'खिलावडी' (2026) - 'The One Who Plays’ या चित्रपटाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचा डंका वाजवलाय. या चित्रपटाला रशियातील प्रतिष्ठित 'कझान आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात' (Kazan International Film Festival) 'बेस्ट शॉर्ट फिल्म' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलंय.

'खिलावडी' हा चित्रपट सध्या जगभरातील विविध चित्रपट महोत्सवांमध्ये धुमाकूळ घालतोय. या चित्रपटाने यापूर्वी कॅनडातील 'फॅसिनेशियन फिल्म फेस्टिव्हल' (Fascinasian Film Festival) मध्येही पुरस्कार जिंकलाय. याशिवाय, फ्रान्समधील 'फेस्टिव्हल डू फिल्म डी नॅन्सी' (Festival du Film de Nancy) मध्येही या चित्रपटाची अधिकृत निवड झालीय. विशेष म्हणजे, या दोन्ही आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांमध्ये 'लाँग शॉर्ट फिल्म' (Long Short Film) श्रेणीत भारताचं प्रतिनिधित्व करणारा 'खिलावडी' हा एकमेव चित्रपट ठरला.

आता भारतात होणार स्क्रीनिंग

परदेशातील चित्रपट महोत्सव गाजवल्यावर आता 'खिलावडी' भारतीय प्रेक्षकांच्या भेटीस सज्ज झालाय. भारतातल्या नामांकित 'जागरण फिल्म फेस्टिव्हल' (Jagaran Film Festival) मध्ये 'खिलावडी'चे स्क्रीनिंग केलं जाणारेय.

काय आहे 'खिलावडी'ची कथा?

हा चित्रपट मध्य प्रदेशातील एका अशा समाजावर आधारित आहे, जो आजही मुख्य प्रवाहापासून दूर आहे. आपल्या देशात अशा अनेक जमाती आहेत, ज्यांनी स्वातंत्र्याचा अर्थ काय असतो हे अजून अनुभवलेले नाही. जुन्या रूढी-परंपरा आणि सामाजिक परिस्थितीमुळे हा समाज आजही दलदलीत अडकला आहे. जर कोणी यातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न केला, तर स्पर्धेच्या या युगात मागे पडतो आणि पुन्हा त्याच जुन्या, कायद्याने बंदी असलेल्या कामांकडे वळण्यास भाग पडतो. ‘खिलावडी’ चित्रपट मध्य प्रदेशातील अशाच एका 'बांछडा' (Banchhada) या विमुक्त जमातीतल्या मुलींच्या वास्तविक जीवनावर प्रकाश टाकतो. ही कथा आहे एका १२ वर्षांच्या मुलीची; तिला डॉक्टर व्हायचे आहे. जुन्या सामाजिक चौकटी मोडून स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करण्याची तिची धडपड आणि बदलाच्या शक्यतांवर या चित्रपटात भर दिलाय.

’पिछले पन्ने की औरतें' आणि 'खिलावडी’

प्रसिद्ध लेखिका शरद सिंह यांच्या ‘पिछले पन्ने की औरतें’ या पुस्तकात मध्य प्रदेशातील या अनिष्ट प्रथेवर जोरदार आसूड ओढलेत. हे रिपोर्टाज आहेत. मध्य प्रदेशात अशा अनेक जमाती आहेत, ज्यांमधील स्त्रियांना सामाजिक प्रथेचा भाग म्हणून देहविक्रयाच्या दलदलीत ढकललं जातं. धक्कादायक बाब म्हणजे त्यांचा सौदा करणारे हे त्यांच्या घरातील ‘कर्ते पुरुष’च असतात. म्हणजेच घरातील बाप किंवा भाऊ आपल्या मुलीला किंवा बहिणीला परपुरुषाला विकतो.

काही समाजांमध्ये स्त्रीला काही वर्षांसाठी भाड्याने घेण्याचीही प्रथा आहे. त्यातून जन्माला येणाऱ्या मुलांची जबाबदारी स्त्रीचीच, अशी पुरुषसत्ताक आखणी या समाजात केलेली आहे.

'खिलावडी'तली मुलगी ही अशाच संबंधातून जन्मलेली आहे. आपल्याकडे फासेपारधी समाजावर जसा 'चोर आणि दरोडेखोर' असा ठप्पा लावला गेला आहे, तसाच हा बांछडा समाजही पोलीस आणि समाजाच्या नजरेत गुन्हेगार ठरवला गेलाय. या समाजातल्या महिला वेश्याव्यवसाय करतात, हायवेला किंवा नाक्यावर उभ्या राहतात. तिथेच उभे राहून यांचा सौदा घरातले पुरुष करत असतात. घर चालवण्याची आणि पैसे कमवण्याची जबाबदारी महिलांची; तर पुरुष फक्त तिचा व्यवहार करणार आणि आराम करणार, अशी विचित्र आणि विकृत पुरुषसत्ताक रचना इथं तयार झालीय.

मध्यंतरी राजधानी दिल्लीला लागून असलेल्या राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश यांच्या सीमावर्ती भागात सुरू असलेल्या महिलांच्या खरेदी-विक्रीच्या बाजाराविरोधात मोठी मोहीम हाती घेण्यात आली. अनेक स्वयंसेवी संस्था (NGO), पोलीस आणि सरकारही कामाला लागले होते. परंतु, समाजात मुरलेली ही कुप्रथा आजही सुरूच आहे, हेच शोभिता ठाकूर यांच्या चित्रपटातून समोर येतं.

शोभिता ठाकूर यांनी या संवेदनशील विषयाला जागतिक मंचावर आणलंय. असे करून त्यांनी या गंभीर समस्येकडे जगाचे केवळ लक्षच वेधले नाही, तर भारतीय सिनेमाची ताकदही दाखवून दिलीय.