Tribeny Rais Movie: त्रिवेणी गिता रायचा एशियन फिल्म मार्केटमध्ये डबल धमाका

BLOG : महायुतीच्या पोखरलेल्या भिंती पराभवाचं कारण

विनय महाजन — Fri, 30 Oct 2026 16:28:54 +0530

BLOG : महाराष्ट्रात विधान परिषदेच्या पाच जागांसाठी निवडणुका पार पडल्या. यात महाविकास आघाडीला तीन ठिकाणी तर महायुतीला दोन जागांवर विजय संपादन करता आला. म्हणजे एकप्रकारे महायुतीचा हा पराभवच म्हणावा लागेल. यात दोन्ही शिक्षक मतदारसंघ महायुतीला जिंकता आले. पण पदवीधरमध्ये महायुतीची विशेषतः भाजपची मोठी पिछेहाट झाली.

भाजपसाठी आत्मचिंतनाचा विषय

भाजपनं पाच पैकी तीन जागा लढवल्या त्यापैकी फक्त एक जागा त्यांना जिंकता आली. पण तीन पदवीधर जागांपैकी एकही जागा जिंकता न येणं हा खरा आत्मचिंतनाचा विषय आहे. कारण या निवडणुकांमध्ये दरवेळी नव्यानं मतदार नोंदणी केली जाते. यात नव्या पदवीधरांची म्हणजे तरुण वर्गाची भर असणारच आहे. मग हा वर्ग भाजपपासून दूर जातोय का? याचा विचार भाजपला करणं गरजेचं आहे.

दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा विरोधकांकडून जे मुद्दे उपस्थित केले जातायत ते एसआयआर, पेपरफुटीसारखे सगळे मुद्दे फेक नरेटिव्ह म्हणून भाजप दुर्लक्षित करत असलं तरी मुद्दे मतदारांना विशेतः तरुणांना अपील होतायत का? याचा विचार भाजपला नक्की करावा लागेल. विरोधकांचे हे मुद्दे फोडून काढण्यासाठी भाजपची पुढची रणनीती काय असेल? २०२४ ला महिला मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी आणलेली लाडकी बहीण योजना महायुतीसाठी मास्टर स्ट्रोक ठरली होती. २०२९ साठी भाजपकडे कुठला असा मास्टर प्लान आहे का?

महायुती धर्म

भाजपनं पाच पैकी तीन जागा लढवल्या होत्या, तर दोन जागा आपल्या मित्र पक्षांना दिल्या होत्या. मात्र दरवेळी भाजप सांगेल ती पूर्व दिशा म्हणणाऱ्या मित्र पक्षांच्या नाराजीचा फटका भाजपला नक्कीच बसला. पुणे पदवीधरमध्ये शिवसेनेच्या मंगेश चिवटेंनी आपला अर्ज दाखल करत पक्की दावेदारी सांगितली होती. तसंच राष्ट्रवादीच्या भैया मानेंनीही आपला अर्ज दाखल केला होता. मात्र सरतेशेवटी या बंडखोरांची समजून सांगण्यात महायुतीच्या नेत्यांना यश आलं खरं पण बंडखोरांनी मनाने किती प्रमाणात महायुतीच्या उमेदवाराचं काम केलं? हा भाजपसाठी आत्मचिंतनाचा विषय.

त्याचसोबत निष्ठावंतांना डावलून आयारामांना संधी देणं, ही भाजपची सवय येत्या काळात भाजपला महागात पडू शकते. एकेकाळी पदवीधरचे सातही मतदारसंघ भाजपचे बालेकिल्ले होते. पण आता केवळ एकेठिकाणी भाजपचा आमदार आहे. यामागचं कारण म्हणजे, भाजपला अपेक्षित असलेली नोंदणी न होणं.

यासोबत महायुतीला पुढे जड जाणारी बाब म्हणजे समन्वयाचा अभाव. जी चूक विधानसभेला महाविकास आघाडीनं केली तीच चूक आता महायुती करतेय. भाजपनं डोळे मोठे केले की ऐकणारे मित्र पक्ष आता स्वतःची भूमिका मांडू लागले आहे. पुणे शिक्षक मतदारसंघात भाजपचे कौस्तुभ गावडे जरी जिंकले असले, तरी त्यांच्या विरोधी उमेदवार खुद्द एकनाथ शिंदेंनी दिलेला पाठिंबा हा भाजपला बसलेला मोठा धक्काच मानवा लागेल. त्यासोबतच औरंगाबाद मतदारसंघात राष्ट्रवादीच्या सतीश चव्हाणांविरोधात अब्दुल सत्तारांनी केलेलं काम महायुतीच्या भिंती पोखरत चालल्या आहेत का? असा प्रश्न निर्माण करतात.

भाजप समोरचं मोठं आव्हान

ऐकेकाळी भाजपचं आयटीसेल निवडणुका जिंकवून देणारं ब्रह्मास्त्र आहे, असं बोललं जायचं. पण सोशल मीडियावर भाजपविरोधात सीजेपीनं तयार केलेली लाट, बाहेर आलेल्या ऑडिओ क्लिप, आयटी सेलच्या कामावर प्रश्न निर्माण करतात. या निवडणुकीतही सोशल मीडियातूनवर आलेल्या नितेश कराले मास्तरांनी नागपूर पदवीधर मतदारसंघात २४ हजार मतं घेतली. तर रविराज साबळेंनी औरंगाबाद पदवीधरमध्ये २० हजारांहून अधिक मतं घेतली. या दोघांच्याही मागे ना कार्यकर्त्यांची फौज होती, ना कुठलं कॅडर. त्यामुळे या दोघांनी घेतलेली मतं सोशल मीडियाची ताकद दाखवून देतात. त्यामुळे भाजपला २०२९ सालची निवडणूक अवघड जाणार आहे हे निश्चित.

पाणीबाणी

एबीपी माझा वेब टीम — Wed, 21 Oct 2026 13:45:48 +0530

-प्रा. डॉ. प्रशांत भावे

आजची पाण्याची परिस्थिती ही काही नवीन नसावी. दुष्काळ असो अगर अतिवृष्टि, महाराष्ट्र असो किंवा उत्तर प्रदेश, तसेच जगातील विविध क्षेत्र, प्रदेश अश्या नैसर्गिक आपत्तींचा सामना करत आहेत. या आधी सुद्धा अश्या नैसर्गिक आपत्ती आल्या व गेल्या. ही परिस्थिती पण बदलेल. परंतु पूर्वीच्या परिस्थितीं मधे व आत्ताच्या किंवा भविष्यात येणाऱ्या परिस्थितींमधे एक मूलभूत फरक आहे. तो म्हणजे या प्रकारच्या नैसर्गिक आपत्तींचा आवाका व त्यांची वारंवारता. ही किंवा या प्रकाराची परिस्थिती जर पुन्हा २-३ किंवा ४-५ वर्षांनी उ‌द्भवली तर. आणि याची शक्यता शास्त्रीय व वैज्ञानिक दृष्ट्या फार आहे. '

कोरोना'चा काळ आपण सर्वांनी बघितला व अनुभवला आहे. पुन्हा जर तशी किंवा तत्सम परिस्थिती उ‌द्भवली तर आपले सर्वांचे प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे झालेले नुकसान न आठवणेंच बरे. आपली स्वतःची, देशाची व एकूणच जगाची ३-४ दशकांत झालेली 'अशाश्वत व अतिजलद गती ची प्रगती' याचे कारण आहे व ते शास्त्रीय दृष्ट्या सिद्ध व प्रस्थापित झाले व निरंतर होत आहे .

सध्या ज्या विषयाच्या बाबतीत सर्व पातळ्यांवर गहन चर्चा, संशोधन व राष्ट्रीय व जागतिक पातळींवर नियम, नियोजन व नियंत्रण केले जात आहे, तो म्हणजे 'शाश्वत विकास व पर्यावरण बदल'. साधारणपणे २ दशकांपासून या वर लक्ष वेधले जात आहे, परंतू आता तर परिणाम समोर ठाकल्यामुळे, दैनंदिन जीवन च नव्हे तर मुलभुत गरजा ही विस्कळीत व प्रभावित झाल्या आहेत व होत आहे. याचाच अर्थ जर विकास करत असतांना, पाणी, हवा, सांडपाणी, औ‌द्योगिक सांडपाणी व कचरा, शहरातील कचरा, जमीन व जंगल यांची सर्व थरांवर योग्य काळजी व कारवाई केली नाही तर, आपण वरील प्रकारच्या परिस्थितीला सामोरे जाऊ, व हे टाळणें अशक्य होईल.

आपण आपल्या पुढील पिढीच्या (मुलं व नातवंडासाठी) वापरासाठी लागणारे कमीत कमी पाणी, हवा, जमीन तरी त्यांच्या साठी सोडावी. आपल्या मुलं, नातवंडासाठी साठी घर, दार, संपत्ती, या पेक्षा ही सर्वात जास्त गरजेची बाब वरील आहे. घर, संपत्ती, तर ते ही करू शकतील, किंबहुना तुमच्या पेक्षा चांगलं करू शकतील. तुम्ही पण केलेत की. पण जगण्यास लागणारे कमीतकमी पाणी, हवा, जमीन, जंगले इत्यादी हे त्यांच्या साठी नाही सोडले तर येणारी पिढी, या आजच्या पिढीला, कधीही माफ करणार नाही. यालाच 'शाश्वत विकास' असे म्हणतात.

या संदर्भात आता सर्व स्तरातील शिक्षणात, नवीन शिक्षण पद्धती मधे आमूलाग्र बदल केलेत. शालेय ते उच्च शिक्षण, सर्वच आता या विषयावर, म्हणजे 'शाश्वत विकास व पर्यावरण बदल' या वर भर देत आहे, हा विषय, त्यांच्या पाठ्यक्रमाचा भाग आहे. अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या सर्व स्तरांवर (पदविका, पदवी व पदव्युत्तर), अभियांत्रिकी च्या सर्व शाखांना, ह्या विषयाचे शिक्षण सक्तीचे केले व करत आहे.

नोकरी साठी अभियंताच्या निवड व नियुक्ती प्रक्रियेत सुद्धा या विषयातील ज्ञान, हे त्यांच्या निवडी साठी एक अत्यंत जमेची बाजू ठरतेय, त्यांच्या निवडीच्या अभियांत्रिकी विषयाच्या बरोबरीने किंवा वरचडच. ( बिग फोर व जगातील नामवंत औद्योगिक कंपन्या, या वर भर देतात). भारतीय शेयर मार्केट मधील प्रथम १००० कंपन्यांना BRSR (Business Responsibility and Sustainability Reporting) हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. हा रिपोर्ट फायनेंशियल आडिट इतकाच महत्त्वाचा आहे व तितक्याच प्रामुख्या ने आडिट करावा लागतोय. कुठल्याही प्रकारची खोटी अगर चुकीची माहिती कंपनी ला जमीनदोस्त करू शकते व म्हणूनच त्यास भरपूर महत्व आहे.

सरकार व सरकारी खाते यांच्या सर्वच प्रकल्पांना पर्यावरणीय मंजुरी ची चाचणी व स्वीकृती गरजेची असते व ती प्राप्त करणें, कठीण ही असते. भारत सरकारचे २०७० च्या 'कार्बन मुक्त नेट झीरो' भारत ही 'वातावरणीय बदल' च्या जागतिक धोरणाचा भाग आहे. वातावरणातील कार्बन हे, पर्यावरण बदला चे प्रमुख कारण असल्यामुळे त्यावर ताबा मिळवणें हे, महत्वपूर्ण आहे. आपण सर्वच, पर्यावरणाचा एक अविभाज्य भाग आहोत. पाणी ही आपली सर्वांची मूलभूत गरज़ आहे, तसेच ती पुढच्या पिढ्यांसाठी पण महत्वाची आहे.

आपण सर्वांनी मागील काही दशकांत विविध प्रकारे पर्यावरणाची अतोनात अवहेलना व हानी केली आहे, त्याचे परिणाम आता तीव्रतेने व उग्रते ने समोर येत आहेत. बघा, आपण काही करू शकलो तर, नाही तर........ प्रसिद्ध मराठी कवी केशवसुतां च्या कवितेतील "सावध, ऐका पुढच्या हाका", हे आजच्या परिस्थिति चे सारांश.........

कामाख्या शक्तिपीठ: जिथे सृष्टीच्या सृजनशक्तीची होते उपासना!

एबीपी माझा वेब टीम — Wed, 21 Oct 2026 11:28:15 +0530

-लेखक श्री विरेश विश्वनाथ स्वामी

(संशोधक विद्यार्थी सोलापूर विद्यापीठ सोलापूर)

Maa Kamakhya Temple: एखाद्या मंदिरात देवीची मूर्ती नसेल, तरीही हजारो भाविक तिच्या दर्शनासाठी दूरदूरवरून येत असतील; एखाद्या धार्मिक स्थळाचा उत्सव पृथ्वीच्या सृजनक्षमतेशी जोडलेला असेल; आणि जिथे स्त्रीच्या नैसर्गिक ऋतुचक्रालाही धार्मिक प्रतीकात्मकतेत स्थान दिले जाते, अशा स्थळाची कल्पना केली तर आपल्या डोळ्यांसमोर येते ते आसाममधील नीलाचल पर्वतावर वसलेले माता कामाख्या देवीचे पवित्र शक्तिपीठ!

भारतीय आध्यात्मिक परंपरेत काही तीर्थक्षेत्रे केवळ दर्शनाची ठिकाणे नसतात, तर ती विशिष्ट तत्त्वज्ञान, श्रद्धा आणि संस्कृतीची प्रतीके असतात. माता कामाख्या मंदिर हे त्यापैकीच एक. येथे देवीच्या पारंपरिक मूर्तीऐवजी नैसर्गिक शिलारूपातील पवित्र योनिपीठाची पूजा केली जाते. अंबुबाची मेळ्याच्या माध्यमातून पृथ्वीच्या फलनक्षमतेचा गौरव केला जातो, तर शाक्त आणि तंत्रप्रधान उपासना परंपरांमुळे या मंदिराला एक वेगळी आध्यात्मिक ओळख प्राप्त झाली आहे.

माता कामाख्या देवीचे स्थान म्हणजे श्रद्धा, सृजन, निसर्ग, स्त्रीशक्ती आणि भारतीय धार्मिक परंपरेतील गूढ तत्त्वज्ञान यांचा अद्वितीय संगम!

१. सतीच्या कथेशी जोडलेले शक्तिपीठाचे माहात्म्य

माता कामाख्या देवीच्या महिम्याची सुरुवात हिंदू पुराणपरंपरेतील भगवान शिव आणि माता सती यांच्या कथेतून होते.

पौराणिक कथेनुसार, प्रजापती दक्ष यांनी आयोजित केलेल्या यज्ञात आपली कन्या सती आणि जावई भगवान शिव यांना आमंत्रित केले नव्हते. तरीही सती यज्ञस्थळी गेल्या. तेथे भगवान शिवांचा झालेला अपमान सहन न झाल्याने त्यांनी देहत्याग केला, अशी कथा सांगितली जाते.

सतीच्या वियोगाने भगवान शिव दुःखाकुल झाले. ते सतीचा देह घेऊन भ्रमण करू लागले. त्यामुळे सृष्टीचे संतुलन बिघडण्याची परिस्थिती निर्माण झाली. तेव्हा भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राच्या साहाय्याने सतीच्या देहाचे विविध भाग केले, अशी धार्मिक मान्यता आहे. ज्या ठिकाणी सतीच्या देहाचे भाग पडले, ती स्थळे शक्तिपीठे म्हणून प्रसिद्ध झाली.

शाक्त परंपरेतील मान्यतेनुसार, सतीच्या योनिभागाचे पतन नीलाचल पर्वतावर झाले. त्यामुळे कामाख्या हे शक्तिपीठ सृजनशक्ती आणि आदिशक्तीच्या उपासनेचे महत्त्वपूर्ण केंद्र मानले जाते.

या कथेतून शक्तीचे एक व्यापक तत्त्वज्ञान समोर येते. विश्वाच्या निर्मितीमागील ऊर्जा, जीवनाचे सातत्य आणि निसर्गातील सृजनप्रक्रिया यांना देवीच्या स्वरूपात पाहण्याची दृष्टी भारतीय शक्तिपूजा परंपरेत आढळते.

ही कथा धार्मिक श्रद्धेचा भाग आहे; तिचे महत्त्व भारतीय पुराणपरंपरा आणि शक्तिउपासनेच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे.

२. देवीची मूर्ती नाही, तर नैसर्गिक योनिपीठाची पूजा!

कामाख्या मंदिराचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण रूप गर्भगृहात अनुभवायला मिळते.

भारतातील अनेक मंदिरांमध्ये देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा पूजली जाते. मात्र, कामाख्या मंदिराच्या गर्भगृहात देवीची पारंपरिक मानवी आकृतीची मूर्ती नाही. येथे नैसर्गिक खडकातील योनिरूप पवित्र स्थानाची पूजा केली जाते. या स्थानात नैसर्गिक झऱ्याचे पाणीही आढळते.

ही उपासना शाक्त तत्त्वज्ञानातील शक्तीच्या संकल्पनेशी जोडलेली आहे. येथे देवीचे स्वरूप केवळ एखाद्या प्रतिमेत मर्यादित न राहता सृष्टीच्या मूलभूत सृजनतत्त्वाचे प्रतीक बनते.

या परंपरेचे चार महत्त्वाचे अर्थ समोर येतात.

सृजनशक्ती : जीवसृष्टीच्या निर्मितीमागील मूलभूत तत्त्व.

मातृशक्ती : जीवनाच्या निर्मितीला आणि सातत्याला दिलेले आध्यात्मिक महत्त्व.

प्रकृती : पृथ्वी, जल आणि निसर्गातील जीवनदायी शक्तीचा गौरव.

आदिशक्ती : विश्वाच्या अस्तित्वामागील दैवी ऊर्जेची संकल्पना.

यामुळे कामाख्या मंदिरातील उपासना ही केवळ मूर्तिपूजेची एक वेगळी पद्धत नसून, सृजनतत्त्वाला केंद्रस्थानी ठेवणारी एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक परंपरा ठरते.

३. प्राचीन कामरूप ते आजचे आसाम : मंदिराचा ऐतिहासिक प्रवास

माता कामाख्या मंदिराचा इतिहास समजून घेताना पौराणिक परंपरा, ऐतिहासिक संदर्भ आणि मंदिराच्या पुनर्बांधणीचे टप्पे यांचा स्वतंत्र विचार करावा लागतो.

आसामचा हा प्रदेश प्राचीन काळात कामरूप या नावाने ओळखला जात असे. कामाख्या हे स्थान शाक्त उपासना आणि तंत्रपरंपरेच्या इतिहासात विशेष महत्त्वाचे मानले जाते.

मंदिराची नेमकी स्थापना कधी झाली, याबाबत निश्चित निष्कर्ष सांगता येत नसला, तरी या स्थळाचा प्राचीन धार्मिक वारसा विविध परंपरा आणि ऐतिहासिक संदर्भांतून समोर येतो.

मंदिराच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे सोळाव्या शतकातील पुनर्बांधणी. प्रचलित ऐतिहासिक माहितीनुसार, कोच राजवंशातील राजा नरनारायण आणि त्यांचे बंधू चिलाराय यांच्या काळात इ.स. १५६५ च्या सुमारास मंदिराची पुनर्बांधणी झाली.

आज दिसणाऱ्या मंदिराच्या रचनेत या ऐतिहासिक टप्प्याचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव दिसतो.

मंदिराच्या स्थापत्याला सामान्यतः नीलाचल शैलीशी जोडले जाते. घुमटाकार शिखर, दगडी बांधकाम आणि पारंपरिक स्थापत्यघटक यांमुळे मंदिराला स्वतंत्र ओळख प्राप्त झाली आहे.

अशा प्रकारे कामाख्या मंदिराचा वारसा केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरता मर्यादित नसून, आसामच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक प्रवासाचाही महत्त्वपूर्ण भाग आहे.

४. अंबुबाची मेळा : देवीच्या ऋतुचक्राशी जोडलेली अनोखी परंपरा

कामाख्या मंदिराचे नाव घेताच सर्वप्रथम आठवण येते ती अंबुबाची मेळ्याची.

साधारणपणे जून महिन्यात, पावसाळ्याच्या प्रारंभी हा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात भारताच्या विविध भागांतून भाविक, साधू-संत, साधक आणि यात्रेकरू नीलाचल पर्वतावर एकत्र येतात.

अंबुबाची मेळ्याचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे माता कामाख्या देवी वार्षिक ऋतुमती अवस्थेत असते, अशी धार्मिक श्रद्धा.

या मान्यतेनुसार, देवीच्या या कालखंडात मंदिर काही दिवस भाविकांसाठी बंद ठेवले जाते. त्यानंतर पारंपरिक धार्मिक विधी पूर्ण करून मंदिर पुन्हा दर्शनासाठी खुले केले जाते.

देवीच्या ऋतुचक्राचा आणि पृथ्वीच्या फलनक्षमतेचा संबंध

अंबुबाची मेळा केवळ धार्मिक उत्सव नाही. त्यामध्ये निसर्गाचे ऋतुचक्र, पावसाळा, शेती आणि पृथ्वीच्या फलनक्षमतेशी संबंधित प्रतीकात्मक अर्थही जोडलेले आहेत.

भारतीय कृषिसंस्कृतीत पाऊस आणि सुपीक भूमी यांना जीवनाच्या सातत्यासाठी अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पावसामुळे भूमीमध्ये नवजीवन फुलते आणि शेतीच्या नव्या चक्राला सुरुवात होते. अंबुबाची परंपरेत पृथ्वीच्या या सृजनक्षमतेचे धार्मिक प्रतीकात्मक दर्शन घडते.

या उत्सवात स्त्रीच्या नैसर्गिक जैविक प्रक्रियेला धार्मिक परंपरेत स्थान मिळते, ही बाब विशेष लक्षवेधी आहे. आधुनिक काळातही या परंपरेचा अभ्यास स्त्रीशक्ती, निसर्ग आणि धार्मिक प्रतीकात्मकता यांच्या परस्परसंबंधातून केला जातो.

मंदिर पुन्हा उघडल्यानंतर भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात. या काळात अंगोदक आणि अंगवस्त्र या नावांनी ओळखले जाणारे प्रसादही धार्मिक श्रद्धेने स्वीकारले जातात.

अंबुबाची मेळा म्हणजे श्रद्धा, निसर्गचक्र, लोकसंस्कृती आणि शक्तिउपासना यांचा एक अनोखा संगम होय.

५. कामाख्या आणि तंत्रसाधना : गूढतेपलीकडील आध्यात्मिक परंपरा

कामाख्या मंदिराला भारतातील महत्त्वाच्या तंत्रप्रधान शाक्त उपासना केंद्रांपैकी एक मानले जाते.

तंत्रपरंपरेत मंत्र, ध्यान, विशिष्ट धार्मिक विधी, देवतेचे चिंतन आणि शक्तितत्त्वाची उपासना यांना महत्त्व असते. या परंपरांचे स्वरूप प्रदेश, संप्रदाय आणि साधनापद्धतीनुसार वेगवेगळे असू शकते.

कामाख्या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे शाक्त उपासनेचा समृद्ध वारसा आजही जतन झालेला आहे. त्यामुळे भारतीय धार्मिक इतिहास, तंत्रपरंपरा आणि शक्तितत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी हे स्थान विशेष महत्त्वाचे ठरते.

या मंदिराविषयी अनेक रहस्यमय कथा, चमत्कारांचे दावे आणि लोकश्रद्धा प्रचलित आहेत. मात्र, प्रत्येक कथेला ऐतिहासिक किंवा वैज्ञानिक पुष्टी आहेच असे नाही. धार्मिक श्रद्धा आणि पडताळता येणारे ऐतिहासिक तथ्य यांमध्ये फरक ठेवून या परंपरेचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

कामाख्येचे खरे वैशिष्ट्य केवळ तिच्याभोवती असलेल्या गूढतेत नाही; तर शक्ती, सृजन आणि निसर्ग यांना धार्मिक तत्त्वज्ञानाच्या केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या परंपरेत आहे.

६. दशमहाविद्या : आदिशक्तीच्या दहा स्वरूपांची संकल्पना

शाक्त परंपरेतील दशमहाविद्या ही आदिशक्तीच्या दहा स्वरूपांची महत्त्वपूर्ण संकल्पना आहे. कामाख्या मंदिर परिसरात या परंपरेशी संबंधित विविध देवीस्थाने आढळतात.

दशमहाविद्यांची प्रचलित नावे अशी आहेत :

१. काली — काळ, परिवर्तन आणि शक्तीचे प्रतीक.

२. तारा — संरक्षण, मार्गदर्शन आणि संकटातून तारून नेणारी शक्ती.

३. त्रिपुरसुंदरी — सौंदर्य, चेतना आणि विश्वतत्त्वाशी संबंधित स्वरूप.

४. भुवनेश्वरी — विश्वाची अधिष्ठात्री देवी.

५. भैरवी — तेजस्वी आणि उग्र शक्तीचे स्वरूप.

६. छिन्नमस्ता — त्याग आणि आत्मसमर्पणाशी संबंधित प्रतीकात्मक रूप.

७. धूमावती — वैराग्य आणि जीवनातील कठोर वास्तवाचे दर्शन.

८. बगलामुखी — स्तंभनशक्तीशी संबंधित देवीस्वरूप.

९. मातंगी — वाणी, ज्ञान आणि कलात्मक अभिव्यक्तीशी संबंधित स्वरूप.

१०. कमला — समृद्धी आणि मंगलतेचे प्रतीक.

या दहा स्वरूपांमधून आदिशक्तीचे विविध पैलू व्यक्त होतात. सृष्टीतील परिवर्तन, ज्ञान, वैराग्य, समृद्धी आणि संरक्षण यांसारख्या संकल्पनांना या परंपरेत देवीच्या विविध रूपांतून समजावले जाते.

त्यामुळे दशमहाविद्या परंपरा ही भारतीय शाक्त तत्त्वज्ञानातील व्यापकता आणि वैविध्य समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

७. नीलाचल पर्वत : अनेक देवी-देवतांच्या उपासनेचे केंद्र

कामाख्या मंदिर हे नीलाचल पर्वतावरील विस्तृत धार्मिक परिसराचा केंद्रबिंदू आहे. या परिसरात देवीच्या विविध स्वरूपांशी आणि शिवोपासनेशी संबंधित अनेक मंदिरे आहेत.

भुवनेश्वरी मंदिर हे नीलाचल पर्वतावरील आणखी एक महत्त्वाचे देवीस्थान आहे. याशिवाय तारा, छिन्नमस्ता आणि इतर देवीस्वरूपांशी संबंधित स्थाने तसेच विविध शिवमंदिरे या धार्मिक परिसराचा भाग आहेत.

या मंदिरांमुळे नीलाचल पर्वतावर शक्ती आणि शिवोपासनेच्या विविध परंपरांचे दर्शन घडते.

भाविकांसाठी हा परिसर केवळ एका मंदिराचे दर्शन घेण्यापुरता मर्यादित राहत नाही, तर भारतीय धार्मिक परंपरेतील अनेक स्वरूपांचा परिचय करून देणारा आध्यात्मिक प्रवास ठरतो.

८. स्त्रीशक्ती, सृजन आणि प्रकृती : कामाख्या उपासनेचा व्यापक संदेश

माता कामाख्या देवीच्या उपासनेचा विचार करताना स्त्रीशक्ती आणि सृजनशक्ती या दोन संकल्पना केंद्रस्थानी येतात.

शाक्त तत्त्वज्ञानात शक्ती ही विश्वाच्या अस्तित्वामागील मूलभूत ऊर्जा मानली जाते. शिव आणि शक्ती यांचे नाते हे चेतना आणि क्रियाशक्ती यांच्या परस्परपूरकतेचे प्रतीक म्हणूनही समजले जाते.

कामाख्या मंदिरातील योनिपीठाची पूजा या तत्त्वज्ञानाला वैशिष्ट्यपूर्ण धार्मिक अभिव्यक्ती देते.

या परंपरेतून पुढील विचार समोर येतात.

सृष्टीविषयी आदर : जीवनाची निर्मिती आणि त्याचे सातत्य ही पवित्र मानण्याजोगी तत्त्वे आहेत, अशी धार्मिक दृष्टी.

मातृशक्तीचा गौरव : जीवनाला जन्म देणाऱ्या आणि त्याचे संगोपन करणाऱ्या शक्तीचे महत्त्व.

निसर्गाशी नाते : पृथ्वी, पाणी, पाऊस आणि ऋतुचक्र यांचा जीवनाशी असलेला निकटचा संबंध.

शक्तीचे व्यापक स्वरूप : शक्ती ही केवळ एका प्रतिमेपुरती मर्यादित नसून विश्वातील विविध क्रियाशील तत्त्वांशी जोडलेली आहे, ही संकल्पना.

अर्थात, कामाख्या परंपरेचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती आपल्या श्रद्धेनुसार समजून घेऊ शकते. मात्र, या उपासनेत सृजनशक्तीला दिलेले महत्त्व हे तिचे सर्वांत वेगळे वैशिष्ट्य आहे.

९. कामाख्या देवीच्या दर्शनासाठी जाताना काय लक्षात ठेवावे?

माता कामाख्या देवीचे मंदिर गुवाहाटी शहराजवळील नीलाचल पर्वतावर आहे. येथे वर्षभर भाविक दर्शनासाठी येतात; मात्र अंबुबाची मेळ्याच्या काळात गर्दी मोठ्या प्रमाणावर वाढते.

दर्शनाला जाण्यापूर्वी पुढील बाबी लक्षात घ्याव्यात :

- मंदिराच्या अधिकृत संकेतस्थळावर दर्शनाच्या वेळा आणि धार्मिक कार्यक्रमांची माहिती तपासावी.
- अंबुबाची मेळ्याच्या काळात गर्दी अधिक असल्याने प्रवास आणि दर्शनाचे नियोजन आधी करावे.
- मंदिरातील धार्मिक नियम, स्थानिक परंपरा आणि प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करावे.
- प्रवासासाठी गुवाहाटीपर्यंत रेल्वे, विमान किंवा रस्तेमार्गाचा पर्याय निवडता येतो. पुढे स्थानिक वाहतुकीने नीलाचल पर्वतावर जाता येते.
- उत्सवाच्या काळातील प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध सुविधांमध्ये बदल होऊ शकतात; त्यामुळे प्रवासापूर्वी अद्ययावत अधिकृत माहिती तपासणे आवश्यक आहे.

१०. कामाख्या : श्रद्धेच्या पलीकडे जाणारे शक्तितत्त्वाचे दर्शन

माता कामाख्या देवीच्या मंदिराचे महत्त्व पाच प्रमुख सूत्रांतून समजून घेता येते — शक्ती, श्रद्धा, प्रकृती, संस्कृती आणि साधना.

शक्ती म्हणजे सृष्टीच्या निर्मितीमागील मूलभूत ऊर्जा.

श्रद्धा म्हणजे पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली धार्मिक परंपरा.

प्रकृती म्हणजे जीवनाला आधार देणारे निसर्गचक्र.

संस्कृती म्हणजे विविध धार्मिक आणि स्थानिक परंपरांचा संगम.

साधना म्हणजे उपासना, आत्मचिंतन आणि आध्यात्मिक अनुभूतीचा मार्ग.

कामाख्या मंदिराची परंपरा या सर्व सूत्रांना एकत्र आणते. म्हणूनच हे मंदिर केवळ एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र नाही, तर भारतीय शक्तिउपासनेचा आणि तिच्याशी संबंधित सांस्कृतिक वारशाचा अभ्यास करण्यासाठीही महत्त्वाचे स्थान आहे.

उपसंहार : नीलाचल पर्वतावर अनुभवता येणारी आदिशक्तीची परंपरा

आसाममधील नीलाचल पर्वतावर वसलेले माता कामाख्या देवीचे मंदिर भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान आहे.

सतीच्या पौराणिक कथेशी जोडलेले शक्तिपीठ, मूर्तीऐवजी नैसर्गिक योनिपीठाची पूजा, अंबुबाची मेळ्याची अनोखी परंपरा, तंत्रप्रधान शाक्त उपासना आणि दशमहाविद्यांचा वारसा या सर्व गोष्टी कामाख्या मंदिराला स्वतंत्र ओळख देतात.

विशेष म्हणजे, येथे सृजनशक्ती आणि पृथ्वीच्या फलनक्षमतेला धार्मिक प्रतीकात्मकतेत महत्त्व दिले जाते. निसर्गातील जीवनचक्र आणि आदिशक्तीची उपासना यांचा संबंध या परंपरेतून व्यक्त होतो.

कामाख्या देवीचे दर्शन म्हणजे केवळ एका मंदिराला भेट देणे नव्हे; तर भारतीय शक्तितत्त्वज्ञान, प्राचीन श्रद्धा, निसर्गाशी असलेले नाते आणि विविध धार्मिक परंपरांचा संगम समजून घेण्याची संधी आहे.

नीलाचल पर्वतावर विराजमान असलेल्या माता कामाख्या देवीच्या चरणी कोटी कोटी प्रणाम!

Fjord Movie Review: कायदा महत्त्वाचा की माणूस? क्रिस्टियन मुंजियूच्या फ्योर्डमधली नैतिक कोंडी

नरेंद्र बंडबे — Wed, 21 Oct 2026 10:51:39 +0530

Fjord Movie Review: कायद्याच्या चौकटीत माणूसपण कसं हरवून जातं, हे आपण चैतन्य ताम्हणेच्या 'कोर्ट' (2014) या सिनेमात पाहिलंय. नॉर्वेतला फ्योर्ड -Fjord (2026) हा दिग्दर्शक क्रिस्टियन मुंजियूचा सिनेमा ही अशीच गोष्टी दाखवतो. कोर्ट भारतातल्या क्लिष्ट न्यायिक प्रक्रियेची बाजू दाखवतो. फ्योर्ड न्यायिक प्रक्रियेच्या पलिकेडे जातो. दोन देशांतल्या योग्य-अयोग्य गोष्टींचा पाठपुरावा करतो. रोमानिया आणि नॉर्वे या देशामधल्या सामाजिक चौकटीवर भाष्य करतो. नॉर्वेत पालकांनी मुलांना मारणं हा अपराध आहे. रोमानियातून आलेलं एक कुटुंब हे या किचकट सामाजिक नियमांचा बळी ठरतं. अगदी पाच महिन्याच्या बाळापासून ते 14-15 वर्षांची जाणती मुलं आई-वडिलांपासून वेगळी केली जातात.

आई-वडिलांविरोधात खटला चालला जातो. कॅथलिक रोमानियन कुटुंबाच्या दृष्टीनं मुलांना शिस्त लावण्याचा प्रकार असतो. पण नॉर्वेच्या कायद्याच्या कचाट्यात हे ज्या पद्धतीनं अडकतं. याची मांडणी दिग्दर्शक क्रिस्टियन मुंजियूनं भारी केलीय. दोन्ही बाजूंनी दोन टोकांचे विचार आहेत. एकिकडे पालकांचा धार्मिक, पारंपरिक दृष्टिकोन आणि दुसरीकडे आधुनिक सरकारची अत्यंत कडक, नियम पाळणारी सिस्टीम अश्या कोंडीत सापडलेला हा सिनेमा प्रेक्षकांना या कुटुंबाच्या गोष्टीत अडकवून ठेवतो.

नॉर्वेत फ्योर्ड या शब्दाचा अर्थ होतो, दोन्ही बाजूनं उंच डोंगरांच्यामधून वाहणारा समुद्राचा लांब, अरुंद आणि खोल भाग. हिमनद्या वितळल्यावर होणारी ही नैसर्गिक रचना आहे. सिनेमातली ही पात्रं ही अश्या नैतिक-अनैंतिकतेच्या दोन उंच टोकाच्या पर्वतरांगामध्ये अडकलेली आहेत. यात पाच लहान मुलं आणि त्यांचं कुटुंब एखाद्या अरुंद पाण्याच्या प्रवाहासारखे गुदमरुन जातायत. दोन्ही बाजू स्वतःला योग्य वाटतात, पण या चक्रव्यूहात त्या माणसांची कशी फरफड होते, हे सिनेमा अचूक दाखवतो.

फ्योर्ड सिनेमा एका सत्य घटनेवर आधारीत आहे. नॉर्वेतली 2015 ची 'बोडनारियू केस' (Bodnariu Case) अशीच आहे. मुलांना शिस्त लावण्यासाठी हे पालक मुलांना किरकोळ मारहाण करायचे. ते नॉर्वेच्या कायद्यात गुन्हा आहे.

त्या रोमानियन-नॉर्वेजियन जोडप्याकडून नॉर्वेतल्या बालकल्याण विभागाने (Barnevernet) त्यांची पाचही मुलं फक्त या कारणावरून हिरावून घेतली होती. यावरून जागतिक पातळीवर मोठं आंदोलन उभं राहिलं होतं. दिग्दर्शक क्रिस्टियन मुंजियूनं संवेदनशील विषयाला पडद्यावर वाट मोकळी करुन दिलीय.

हा सिनेमा आजच्या काळात का महत्त्वाचा आहे? तो आपल्याला कोणतीही एक बाजू घेऊन सोपं उत्तर देत नाही. तो प्रेक्षकाला विचार करायला लावतो. दोन्ही बाजूचे विचार ऐकताना प्रेक्षकही गोंधळून जातो. म्हणूनच कान्स फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये या सिनेमाला 'पाम डी'ओर' सारखा सर्वोच्च पुरस्कार मिळाला. या सिनेमाकडे फक्त एक गोष्ट म्हणून पाहता येणं शक्य नाही. तो आधुनिक समाजाचा आरसा आहे.

खऱ्या खऱ्या आयुष्यात 'बोडनारियू’ कुटूंबानं नॉर्वे सरकारविरोधात European Court of Human Rights (ECHR) मध्ये धाव घेतली होती. जवळपास 2016 ते 2020 अशी ही केस चालली. पण बोडनारियू कुटुबाच्या हाती काहीच लागलं नाही. शेवटी त्यांनी नाद सोडला. आहे हे कुटुंब रोमानियात आपलं आयुष्य चांगलं जगतंय. ते पन्हा कधीच नॉर्वेला गेलं नाही. मुलं आता मोठी झालीयत. सर्व गोष्ट विसरली आहेत. पण त्यांच्या पालकांसाठी नॉर्वेतल्या खटल्याचं ते दिवस अजूनही एका भयंकर स्वप्नासारखे आहेत.

क्रिस्टियन मुंजियूचा 4 Months, 3 Weeks, 2 Days (2007) हा सिनेमा रोमानियातल्या अबॉर्शन या विषयावर होता. त्याला ही कान्स आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये 'पाम डी'ओर' हा सर्वोच्च पुरस्कार मिळाला.

Abinash Bikram Shah: सरकारी नोकरी सोडली; कान्समध्ये जिंकलो, तरीही स्ट्रगल सुरुच - अबिनाश बिक्रम शहा

नरेंद्र बंडबे — Mon, 19 Oct 2026 13:21:34 +0530

Abinash Bikram Shah Nepali Filmmaker: "सिनेमाची (Movie) आवड लहानपणापासूनच होती. वडिलांकडून आली असावी. ते लवकर गेले. आईनं वाढवलं. ती शिक्षिका आहे. मी नोकरी करुन शिकलो. ग्रॅज्युएट झालो. पोस्ट ग्रॅज्युएशनला एडमिशन घेतलं. ट्युरिझम डिपार्टमेन्टमध्ये नोकरी लागली. काही वर्ष नोकरी केली. मला सिनेमा बनवायचा होता. आईला सांगितलं. ती ओरडली. आता कुठे हातातोंडांचं जुळतंय. थोडा थांब. पण मला राहवत नव्हतं. मग मी नोकरी सोडली. शॉर्ट फिल्म बनवली. ती कान्सला पोहोचली. आता विश्वास आला. पुढची फिल्म करायची. विषय पण वेगळा होता. नेपाळमध्ये (Nepal Filmmaker) चालेल की नाही माहित नव्हतं पण जगभरात नक्की जाईल असं वाटलं. पैसे जमा केले. फिल्म लॅबमध्ये गेलो. फ्रेंच फंडर सापडले. त्यांनी मदत केली. एलिफंट इन द फ़ॉग तयार केला. कान्सला पाठवला. त्याला अन सरतँ रिगार्ड मिळालं. नेपाळी सिनेमाला पहिल्यांदा हा सन्मान मिळाला. आता बरं वाटतंय" हे सर्व बोलताना दिग्दर्शक अबिनाश बिक्रम शहाला भरुन आलं. झपझप गेल्या काही वर्षांचा प्रवास त्यानं पटापट सांगून टाकला. हातातल्या कोल्ड कॉफीचा भुरका घेतला आणि मस्त हसला. "बस्स एव्हढंच".

सिनेमा बनवण्याच्या स्वप्नासाठी अबिनाश बिक्रम शहा यांनी सरकारी नोकरी सोडली (Abinash Bikram Shah Nepali Filmmaker The Elephant in the Fog)

अबिनाशची गोष्ट बस्स इतकीच नाही. आज नेपाळमध्ये तयार होत असलेल्या प्रत्येक इंडिपेंडेट फिल्ममेकरसाठी तो आदर्श बनलाय. जर तुम्हाला तुमची गोष्ट सांगायची असेल. तुमची तुमच्या लोकांची, तुमच्या मातीतला तर पहिल्यांदा आपण त्या गोष्टीशी समरुप झालं पाहिजे. ती गोष्ट तुम्हाला पटली पाहिजे. जगाला पटवता आली पाहिजे तर मग सोप्प होतं. अबिनाशचा हा स्वताचा अनुभव आहे.

कोरोना कालावधीत अनेक व्हिडिओ तो पाहत होता. त्यात एक व्हिडिओ होता किन्नर समाजातल्या काही लोकांचा. लोकांनी काही दिलं तर गुजराण करणारा हा समाज. कोरोनाला सर्वच लोकांचे वांदे झाले. मग यांनी कसं जगायचं. त्यांनी सोशल मीडियावर डान्स आणि गाण्याचे व्हिडीओ टाकायला सुरुवात केली. अबिनाशला इथंच एक गोष्ट सापडली. म्हटलं तर थोडी इमोशनल. म्हटलं तर थोडी वादग्रस्त. एक किन्नर आणि तिच्या मुलीची. आता किन्नरला मुलगी कुठून आली असा प्रश्न येतो. तर तिला ती सापडलेली. मग या किन्नर आई-मुलीची गोष्ट त्याने गुंफली. इलिफंट इन द फॉग असं नाव दिलं. परदेशातल्या एक दोन फिल्म आणि स्क्रिनप्ले लॅबला तो सिलेक्ट झाला. स्टोरीवर संस्कार झाले. कोरोना संपला पण आता शुटींग करायचं. असं ठरलं.

नेपाळमधल्या किन्नर समाजातल्या लोकांवरची ही इमोशनल गोष्ट. त्यासाठी खरे खुरे किन्नर हवे. यासाठी किन्नरांसाठी एनजीओ चालवणाऱ्या पुष्पा लामा यांना भेटायला गेला. तो लुंबिनीहून काठमांडूतल्या पोचला. एनजीओच्या ऑफिसला जायला उशीर झाला. पुष्पा भडकली. तिच्या मिटींग ठरलेल्या होत्या. तिने तरीही काही प्रश्नांची उत्तरं दिली. जेव्हा त्यांन म्हटलं की तुम्ही मुख्य पात्राचा रोल कराल का? तेव्हा पुष्पाला मस्करी वाटली. अबिनाश म्हणाला तो सिरीयस आहे. तेव्हा पुष्पा तयार झाली. मग १०-२० जणांच्या किन्नर टोळीचा अभिनयाचा क्लास घेतला. काही जणांना सिलेक्ट केले. सावकाश सावकाश शुटींग सुरु झालं. सिनेेमा तयार झाला. कान्सला पाठवला.

कान्सला आधीच एक शॉर्ट फिल्म सिलेक्ट झाली होती. तेव्हा पुढे काय अशी विचारणा सतत होत होती. हि फिल्म पाठवली. त्याचं स्वागत झालं. आम्ही स्पर्धा ही जिंकली. नेपाळतर्फे सिनेमा ऑस्करसाठी पाठवला गेलाय. आणखी काय हवं असं म्हणताना अबिनाश म्हणतो एक गोष्ट नक्की हवेय. जसं कमर्शियल सिनेमाला प्रेक्षक येतात तसंच आमच्या सिनेमालाही त्यांनी यावं. एलिफंट इन द फॉग पाच आठवडे चालला. त्याचवेळी नेपाळमध्ये दुर्घटना घडली. सर्व शो तून मिळालेली कमाई आम्ही पीएम फंडात दिली. ज्या देशानं एव्हढं नाव दिलं त्या देशासाठी काही तरी करण्याचा आमचा वाटा. पण प्रेक्षकांनी थेटरात यावं. आमच्या गोष्टी पाहाव्यात. हीच अपेक्षा आहे.

जंगलात हत्तीचा कळप फिरत असतो. एखादा हत्ती जंगलात भरकटला तर कळप त्याला आवाज देतं, तो आवाजाच्या दृष्टीनं जातो. जंगलात धुकं असतं. किन्नर समाजाचंही तसेच आहे. किन्नर समाज या हत्तीसारखा जंगलात भरकटलेला आहे. सिग्नलवर पैसे मारणारी, घरात चांगलं कार्य असलं तर डान्स करत चांगलं भाग्य म्हणणाऱ्या या समाजाला आपण इतर लोक बघ पण नाही. तो शहराच्या धुक्यात हरवतो. तो गायब होतो.

आता त्याला आवाज देऊन परत बोलवण्याची वेळ आलीय. एलजीबीटीक्यु समाजाला कणव नको तर हक्काची जागा हवेय समाजात. तरच हा हत्ती धुक्यातून बाहेर पडेल. तसं झालं तर सर्व सार्थकी लागेल असं अबिनाशला वाटतंय.

महत्त्वाच्या इतर बातम्या:

Tiger Shroff Anil Pandit Audio Clip: 'सलमान खानचं जगणं कठीण करु...'; टायगर श्रॉफ हल्ला प्रकरणातील मास्टरमाईंडची AUDIO क्लिप व्हायरल, अनिल पंडित म्हणाला...

'चोरबागान' दुर्गापूजेचा इतिहास आणि उत्सवाला लागलेले गालबोट!

समीर गायकवाड — Sun, 18 Oct 2026 14:09:53 +0530

कोलकाता येथील ऐतिहासिक 'चोरबागान सर्वोजनिन दुर्गा पूजा समिती'च्या मांडवाच्या एक्झिट गेटपाशी चेंगराचेंगरी होऊन 19 लोकांना आपला जीव गमवावा लागला ही माहिती एव्हाना सर्वांपर्यंत पोहोचली असेलच. ह्या दुर्गा पूजा समितीच्या यंदाच्या आगळ्या वेगळ्या दुर्गा मूर्ती विषयी आणि चोरबागान विषयीचा हा लेख.

तेथील फोटोवरून लक्षात येते की, मातीच्या नैसर्गिक स्वरूपात दिसणारी दुर्गा मूर्ती अगदी निःशस्त्र आहे! चोरबागान मंडळाच्या 91 व्या वर्षाच्या उत्सवा निमित्त एका विशेष उद्देशाने मातीच्या रंगाची आणि शांत रूपातील मूर्ती स्थापित केलीय.

यंदाच्या पूजा मंडळाची संकल्पना 'अ-रव', म्हणजेच आवाजापलीकडील शांतता किंवा शांत वातावरण, ही आहे. पारंपारिक महिषासूरमर्दिनीच्या रौद्र, आक्रमक किंवा युद्धोत्सुक रूपाऐवजी, येथे देवी दुर्गा आणि तिची मुले अत्यंत गहन ध्यानमुद्रेत लीन असल्याचे दाखवलेय.

जगभरात सुरू असलेला हिंसाचार, युद्ध आणि शत्रुत्वाच्या वातावरणात शांतता, संयम आणि स्थिरता यांचा प्रसार व्हावा, असा संदेश या मूर्तीद्वारे आणि संपूर्ण पंडालच्या रचनेतून देण्यात आला होता. यामध्ये महिषासूरसुद्धा देवीसमोर आपली शस्त्रे समर्पित करताना दाखवलाय.

देवीच्या, ध्यानस्थ आणि शांत भावनेला अधोरेखित करण्यासाठी मूर्तीला नैसर्गिक मातीचा रंग देण्यात आलाय. शहरांमधील वाढता कोलाहल आणि गोंगाट, यापासून दूर जाऊन मानवाला आत्मपरीक्षण आणि आंतरिक शांतता मिळावी, हा यामागचा हेतू होता.

मात्र लोकांनी या थीमचे मातेरे केले. रात्री पाऊणे आठच्या सुमारास जोराचा पाऊस आला आणि मांडवाबाहेरचे लोक जगबुडी होणार असल्यागत गोंगाट करत एकाएकी आत शिरले! आतल्या लोकांना पावसाचा अंदाज नव्हता मात्र काहीतरी घडतंय या भीतीने आतले लोक एक्झिट गेटकडे पळाले. त्याचवेळी एक्झिटगेट मधूनही मोठ्या संख्यने आत शिरले. तिथे किंकाळ्यांचा कोलाहल झाला!

दुर्गा पूजा पंडालमध्ये अतिशय नीरव शांतता आणि स्तब्धता अपेक्षित असल्याने आतली प्रकाश योजना त्यास अनुकूल होती. प्रखर लाईट्स टाळून साधी आणि शांत शीतल उजेड देणारी प्रकाशयोजना वापरली होती. त्यामुळे आत नेमके काय घडतेय हे अगदी प्रखर स्पष्टपणे दिसत नव्हते. आत आलेल्या माणसांच्या अफाट लोंढ्याने स्टेजचा एक भाग कोसळला आणि त्याची उलटसुलट माहिती पसरल्याने चेंगराचेंगरीत भर पडली. 19 जणांना प्राण गमवावे लागले.

जिथे 'अरव' शांतता अपेक्षित होती तिथे किंकाळ्या आणि कर्कश्य कोलाहलाने गोंधळ माजवला! केवळ भडक रंगांचा वापर न करता नैसर्गिक मातीच्या रंगाचा वापर करून मानवी मनाला शांततेचा आणि आध्यात्मिक अनुभूतीचा अनुभव देणे हा या मंडळाचा मुख्य उद्देश होता, त्याला लोकांनी हरताळ फासला! असो. आपण त्यासाठी कुख्यात आहोतच!

आता थोडं चोरबागानविषयी. हा जुन्या कोलकत्यातील उत्तरेकडच्या भागातला परिसर. जुन्या काळात कोलकाता शहराची लोकसंख्या वाढण्यापूर्वी तेथील श्रीमंत नागरिक स्वतःसाठी अतिशय मोठी घरे बांधत. या घरांसोबत मोठी बाग असणे अनिवार्य मानले जाई. बंगाली भाषेत बागेला 'बागान' म्हणतात. यामुळे ज्या भागात अशा बागांची अधिकता होती, त्या भागांना 'बागान' असे नाव पडले. जसे की, चाल्टाबागान, हत्तीबागान, पायराबागान आणि चोरबागान!

अभ्यासकांच्या मते, चोरबागान परिसराअंतर्गत 'कालाबागान' आणि 'ठणठणीया' हे भाग होते. त्या काळात 'कालाबागान' हे नाव बनावट चलन तयार करणाऱ्या लोकांमुळे पडले होते, तर 'ठणठणीया' भागात रस्त्यावरील जादूगार, हातचलाखीचे खेळ करणारे लोक, दरवेशी आणि मदारी राहायचे. त्यांच्याच सोबतीला या शेजारच्या भागात चोरांची मोठी वस्ती किंवा वावर असायचा.

चोरांच्या वस्तीचा इतिहास रंजक आहे. हा भाग शहरीकरण होण्याआधी घनदाट वृक्षराजीने सुसह्य होता, जंगलासारखा इलाखा असल्याने त्या काळचे ठग, पेंढारी, डाकू, चोर ह्या भागात लपत. नागरीकरणानंतर त्यांच्यातले काही लोक इथेच वास्तव्यास राहिले. रात्रीच्या वेळेस त्यांचा वावर वाढला की घंटा वाजवल्या जात. त्या घंटांच्या ठण ठण आवाजाने निनादत असलेला इलाखा म्हणजे 'ठणठणीया'! त्याच्या लगत असलेल्या अवैध काळे धंदे करून जगणाऱ्या लोकांची वस्ती म्हणजे 'कालाबागान'!

आणि ह्या सर्व चोर आणि लबाड लोकांच्या या एकत्र वास्तव्यामुळे या भागाला 'चोरबागान' हे नाव पडले. हा एक प्रकारे विशिष्ट जातीच्या लोकांना चोर ठरवण्यासारखा अमानुष प्रकार होता. कारण इथे बेदीया अथवा बाजीगर, आणि नट समाजाचे लोक मोठ्या प्रमाणावर राहत. आपल्याकडे जे खेळ डोंबारी सादर करतात तेच खेळ, तीच कला हे लोक सादर करतात. मात्र त्यांना हातचलाखी करणारे आणि चोर मानले गेले. ह्यात मदारी, दरवेशी देखील आले. मात्र नागरीकरणानंतरचे खरे चोर, हे लोक नव्हते!

जुन्या कोलकत्यातील श्रीमंत बाबू आणि जमीनदार आपल्या वाड्यांमध्ये, जसे की प्रसिद्ध मार्बल पॅलेस, शक्ती पॅलेस आदी ठिकाणी करमणुकीसाठी या नट आणि बाजीगरांना पाचारण करायचे. चोरबागानच्या आसपासच्या रस्त्यांवर आणि मोकळ्या मैदानांमध्ये हे डोंबारी खेळ नियमितपणे सादर केले जायचे. प्रसिद्ध जादूगार पी. सी. सरकार सारख्या दिग्गजांचेही या भागातील पारंपरिक कलाकारांशी जवळचे संबंध होते.

ठणठणीया कालीबाड़ी भागात एक पुरातन काली मंदिर आहे. डाकू देखील इथे दर्शनाला येत. परिसरातला घंटानाद आधी इथूनच केला जाई. इथे अजूनही मंत्र तंत्र साधना आणि कथित, प्रसिद्ध बंगाली काळी जादू आदी गोष्टी केल्या जातात. त्यामुळे ह्या इलाख्याच्या गूढतेत भर पडली. चोरबागानपासून जवळच माणिकतळा आणि सियालदा मासळी बाजार आहे, आणि राज्यातले सर्वात विशाल असे फळांचे ड्राय फ्रुट्सचे मार्केट असलेला मचुआबाजार देखील जवळच आहे. परिणामी इथे सामान्य माणसांचा राबता कायम असतो. त्यामुळे इथे चोरांना सहज सावज गवसते असे मानले जायचे, मात्र ते वास्तव नव्हते!

चोरबागानचा इतिहास येथील प्रसिद्ध 'मित्र बारी', बंगालीमध्ये मित्र बाडी, म्हणजेच मित्र कुटुंबाशी जोडलाय. जेव्हा ईस्ट इंडिया कंपनीने फोर्ट विल्यमसाठी जमीन ताब्यात घेतली, तेव्हा अयोध्यराम मित्र हे मचुआबाजार भागात आले होते. त्यांचे नातू रामसुंदर मित्र, जे 'ख्याँदाराम मित्र' म्हणूनही प्रसिद्ध होते, त्यांनी सुमारे 350 वर्षांपूर्वी चोरबागानमध्ये भव्य बागांनी सजलेले हवेलीवजा घर बांधले.

रामसुंदर मित्र, हे एक मोठे सावकार होते आणि ते थेट लॉर्ड क्लाइव्हला देखील व्याजाने पैसे देत असत. इंग्रज अधिकाऱ्यांखेरीज कोलकत्त्यातील अनेक प्रतिष्ठित कुटुंबे या चोरबागानच्या मित्र घराण्याकडून कर्ज घेत. ज्यांनी इंग्रजांना व्याजाने पैसे दिले, त्यावर पैसे कमावले त्यांना समाज थोर म्हणतो आणि ज्यांचा जन्म एका विशिष्ट जातीत झाल्याने त्यांना चोर मानतो, हा चोरबागानचा विरोधाभास आहे. असो.

ह्याच चोरबागानमध्ये, चोरबागान सार्वजनिक दुर्गा पूजा समिती आहे. मात्र ह्या समितीने आजपर्यंत नवनवे विचार लोकांमध्ये रुजवले आहेत. अनेक पथदर्शी कामे मंडळामार्फत केली गेलीत. बंगालच्या दुर्गा पूजा उत्सवात मानाचे स्थान असलेले हे एक महत्वाचे मंडळ आहे. त्यांनी इतक्या चांगल्या थीमचा उत्सव यंदा केलेला असताना लोकांनी विरोधी टोकाची भूमिका घेतली. लोकांच्या आततायीपणामुळे, भयगंडाने पछाडलेलं असल्याने आणि सार्वजनिक शिस्तीची बेपर्वाई केल्याने एक मोठी दुर्घटना घडली. बंगालच्या दुर्गापूजेला गालबोट लागले!

BLOG : जिन्ना आणि लियाकत - रक्तरंजित सत्तालालसेचे पाकिस्तानी व्हर्जन!

समीर गायकवाड — Fri, 16 Oct 2026 19:37:59 +0530

BLOG : मुघल सम्राट शहाजहान हा 1658 मध्ये आपल्या मुलाकडून औरंगजेबाकडून कैदेत बंदिस्त झाला, औरंगजेबाने आपला सख्खा भाऊ दारा शुकोह याचा मुडदा पाडला आणि मुघल सम्राटाची गादी कब्जा केली. जवळपास 300 वर्षांनी हाच इतिहास पाकिस्तानात थोड्याफार फरकाने पुन्हा घडला. वास्तविक पाहता आपल्या स्पर्धकांना बंदी बनवणे अथवा ठार मारणे ही मुघलकालीन खुनशी परंपराच झाली होती. हीच परंपरा पाकिस्तानात थोड्याफार फरकाने सुरु राहिली. पाकिस्तानचे संस्थापक मोहम्मद अली जिन्नाह यांनी अट्टाहास करून अखंड भारताची फाळणी करून 14 ऑगस्ट 1947 ला पाकिस्तान पदरात पाडून घेतला, पण 11 सप्टेबर 1948 ला त्यांचा संशयास्पद मृत्यू झाला. पुढे त्यावरून अनेक तर्क वितर्क लढवले गेले....

मोहम्मद अली जिन्ना यांनी स्वतंत्र पाकिस्तानच्या निर्मितीत निर्णायक राजकीय भूमिका बजावली होती. नव्या देशाच्या संस्थात्मक उभारणीची प्रक्रिया सुरू होण्यापूर्वीच त्याच्या संस्थापकांची प्रकृती गंभीररीत्या खालावली होती. जिन्ना दीर्घकाळ क्षयरोगाने त्रस्त होते आणि त्यांना फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचाही त्रास असल्याच्या वैद्यकीय नोंदी आहेत. त्यांचा आजार सार्वजनिकरीत्या मोठ्या प्रमाणावर उघड केला गेला नव्हता. नव्याने जन्मलेल्या देशाचे नेतृत्व करत असताना त्यांचे शरीर मात्र साथ सोडत चालले होते.

11 सप्टेंबर 1948 रोजी जिन्ना यांना क्वेटा परिसरातील जियारत येथून कराचीला आणण्यात आले. त्यांची बहिण, फातिमा जिन्ना यांनी 'माय ब्रदर' या पुस्तकात, ह्या प्रवासाविषयी एक धक्कादायक प्रसंग नोंदवलाय. कराची विमानतळावरून सरकारी निवासस्थानाकडे नेत असताना त्यांची रुग्णवाहिका मध्येच बंद पडली. रुग्णवाहिकेतले पेट्रोल संपले होते. फातिमा आणि गंभीर आजारी असलेल्या जिन्ना यांना, पर्यायी वाहन येईपर्यंत उन्हात रस्त्याच्या कडेला तीन तास वाट पाहत थांबावे लागले. अखेर दुसरी रुग्णवाहिका आल्यावर त्यांना गव्हर्नर हाऊस ह्या निवासस्थानी आणण्यात आले; मात्र त्याच रात्री त्यांचे निधन झाले. या घटनेने नव्या देशाच्या प्रशासनाच्या तत्परतेविषयी गंभीर प्रश्न निर्माण केले.

जिन्ना यांच्या मृत्यूने पाकिस्तानच्या राजकारणात नेतृत्वाची मोठी पोकळी निर्माण केली. देशाच्या घटनात्मक आणि राजकीय संस्थांना स्थिर होण्यासाठी आवश्यक असलेला काळ मिळण्यापूर्वीच सत्तेचे संतुलन बदलू लागले. याच पार्श्वभूमीवर पहिले पंतप्रधान लियाकत अली खान यांच्यावर देशाच्या राजकीय स्थैर्याची मोठी जबाबदारी होती. पण जिन्ना यांच्या निधनानंतर अवघ्या तीन वर्षांत त्यांचाही हिंसक मृत्यू झाला.

मुहम्मद अली जिन्ना यांचा मृत्यू नैसर्गिक होता, की त्यामागे पाकिस्तानचे पहिले पंतप्रधान लियाकत अली खान यांचे काही कटकारस्थान होते, याची चर्चा पाकिस्तानमध्ये आजही होते. या मृत्यूची संशयाची सुई लियाकत अली खान यांच्याकडे निर्देश करत होती. जिन्नांची बहीण फातिमा याबद्दल लिहिते की, 'माझ्या भावाची हत्या लियाकत अली खान यांनीच केली आहे. त्यांना औषधोपचार तर दूर, त्यांना प्राणवायूसुद्धा पुरविला गेला नाही. जिन्नाचे खाजगी डॉक्टर वेळोवेळी सांगत होते की, काही औषधी या विदेशातून मागवाव्या लागतील. पण, लियाकतने त्या मागविल्या नाहीत.'

लियाकत अलींनी यावर स्पष्टीकरण देत देत कसातरी बचाव केला. पण लियाकत यांचीही एका इसमाने गोळ्या झाडून हत्या केली. लियाकत खान यांची हत्या करणारा खरा सूत्रधार कोण होता, त्याचे नाव इतक्या वर्षांनंतरही पाकिस्तानच्या संसदेच्या पटलावर कधीही आले नाही. 16 ऑक्टोबर 1951 रोजी रावळपिंडी येथील कंपनी बागेत, एका जाहीर सभेला संबोधित करण्यासाठी लियाकत अली खान उभे असताना त्यांच्यावर गोळ्या झाडण्यात आल्या. सईद अकबर नावाच्या अफगाण नागरिकाने त्यांच्यावर गोळीबार केला.

पोलिसांनी घटनास्थळीच सईद अकबरला ठार मारले. त्यामुळे या हत्येमागील व्यापक कट, सूत्रधार किंवा संभाव्य सहकाऱ्यांची चौकशी करण्याची संधी मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. घटनेनंतर लियाकत अली खान यांच्या हत्येची चौकशी करण्यासाठी आयोग नेमण्यात आला. त्याने साक्षीदारांची चौकशी केली; मात्र आयोगाच्या अहवालातील अनेक नावे, परिच्छेद आणि तपशील सुरक्षेच्या कारणास्तव वगळण्यात आले. परिणामी, अहवालातून अनेक प्रश्नांची उत्तरे मिळण्याऐवजी काही शंका अधिक दृढ झाल्या.

लियाकत अली खान यांच्या हत्येमागे नेमके काय कारण होते, याबद्दल वेगवेगळे तर्क पुढे आले. त्यांची अंतर्गत धोरणे, काश्मीरविषयक भूमिका, अफगाणिस्तानाशी संबंध आणि पाकिस्तानच्या सत्ताकेंद्रांमधील स्पर्धा यांचा संभाव्य संदर्भ चर्चेत राहिला. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयीही नंतरच्या काळात आरोप झाले. त्यांच्या हत्येच्या कटाचे आणि त्यातील संभाव्य सहकाऱ्यांचे सत्य कधीच समोर आले नाही.

पाकिस्तानचे पहिले पंतप्रधान मारले गेले, तरी त्यानंतर देशाच्या राजकारणात स्थैर्य आले नाही. नागरी नेतृत्व आणि प्रशासकीय-लष्करी सत्ताकेंद्रांमधील संघर्ष तीव्र होत गेला. हुसेन शहीद सुहरावर्दी यांचे उदाहरण या संदर्भात घेतले जाते. 1956 ते 1957 ह्या एका वर्षाच्या काळात ते पाकिस्तानचे पंतप्रधान होते. तत्कालीन लष्करप्रमुख जनरल अयुब खान यांच्या लष्करी राजवटी विरोधात त्यांची भूमिका होती आणि त्यांना काही काळ राजकीय निर्बंधांना सामोरे जावे लागले. 5 डिसेंबर 1963 रोजी बेरूत येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूविषयी संशय व्यक्त केला गेला. राजकीय संशयाच्या वातावरणातच त्यांचा मृत्यू झाला, हे वास्तव आहे!

यानंतर पाकिस्तानच्या राजकारणात लष्करी सत्तेचा प्रश्न अधिक निर्णायक बनला. झुल्फिकार अली भुत्तो हे पाकिस्तान पीपल्स पार्टीचे संस्थापक आणि 1970 च्या दशकातील सर्वांत प्रभावशाली राजकीय नेत्यांपैकी एक होते. 1971 च्या युद्धानंतर देशाच्या नेतृत्वाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी पाकिस्तानच्या नव्या संविधानाच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. 1973 चे संविधान आजही पाकिस्तानच्या संसदीय व्यवस्थेचा आधार आहे. मात्र त्यांची राजकीय कारकीर्द सत्तासंघर्षापासून मुक्त नव्हती. विरोधकांशी संघर्ष, राजकीय विरोधकांवर कारवाईचे आरोप आणि निवडणुकीच्या निष्पक्षतेबद्दलचा वाद वाढत असताना 5 जुलै 1977 रोजी जनरल झिया-उल-हक यांनी लष्करी उठाव केला आणि भुत्तो यांचे सरकार उलथवून टाकले.

भुत्तो यांच्यावर राजकीय प्रतिस्पर्धी नवाब मोहम्मद अहमद खान कसुरी यांच्या हत्येच्या कटात सहभागी असल्याचा आरोप ठेवण्यात आला. खटला चालला आणि त्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आली. 4 एप्रिल 1979 रोजी रावळपिंडी तुरुंगात त्यांना फाशी देण्यात आली. हा खटला पाकिस्तानच्या न्यायव्यवस्थेच्या निष्पक्षतेविषयी दीर्घकाळ वादात राहिला. तब्बल साडेचार दशकांनी मार्च 2024 मध्ये पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयाने राष्ट्रपतींच्या संदर्भावरील मत देताना, भुत्तो यांच्या खटल्याची आणि अपील प्रक्रियेची छाननी केली. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, त्या कार्यवाहीत निष्पक्ष सुनावणी आणि योग्य न्यायप्रक्रियेच्या घटनात्मक निकषांचे पालन झाले नव्हते. तथापि, अंतिम निकाल म्हणून अंमल केला गेलेला जुना निकाल रद्द करण्याची तरतूद कायद्यात नसल्याने न्यायालयाने तो औपचारिकरीत्या उलटवला नाही.

भुत्तो यांना सत्तेवरून हटवणारे जनरल झिया-उल-हकही अखेर एका गूढ घटनेत मरण पावले. 17 ऑगस्ट 1988 रोजी बहावलपूरजवळून उड्डाण केल्यानंतर त्यांचे सी- 130, हे विमान कोसळले. या अपघातात झिया यांच्यासह अमेरिकेचे पाकिस्तानातील राजदूत अर्नोल्ड राफेल, लष्करातील वरिष्ठ अधिकारी आणि इतर प्रवासी मरण पावले. विमानातील तांत्रिक बिघाड, पायलटची चूक आणि हवामान यांसारख्या शक्यतांचा तपास करण्यात आला. पाकिस्तानी तपास पथकाने उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अपघात घातपातामुळे झाला असण्याची शक्यता मांडली; अमेरिकेच्या न्याय विभागाने 1991 मध्ये तपासाचा निष्कर्ष निश्चित करता येत नाही हे सांगतानाच, अपघात आणि घातपात या दोन्ही शक्यता नाकारता येत नाहीत याकडे लक्ष वेधले.

झिया यांच्या विमानात आंब्यांच्या पेटीत स्फोटके ठेवण्यात आली होती, हा वादग्रस्त मुद्दा लोकानी उचलून धरला. विमानात आंब्यांच्या पेट्या असल्याची नोंद आणि काही नमुन्यांमध्ये स्फोटकांशी संबंधित रसायनांचे अंश आढळल्याच्या वृत्तांमुळे या चर्चेला बळ मिळाले. झिया यांच्या मृत्यूमुळे पाकिस्तानच्या लष्करी राजवटीचा एक अध्याय संपला; पण त्या राजवटीने निर्माण केलेल्या राजकीय संघर्षांचे निराकरण झाले नाही. पाकिस्तानच्या राजकारणातील सत्तासंघर्ष पुढील दशकांतही कायम राहिला.

पाकिस्तानच्या इतिहासात राजकीय नेतृत्वावर झालेला सर्वांत मोठा आघात म्हणजे बेनझीर भुत्तो यांची हत्या. झुल्फिकार अली भुत्तो यांची कन्या असलेल्या बेनझीर, ह्या मुस्लिमबहुल देशातील पहिल्या महिला पंतप्रधान ठरल्या होत्या. राजकीय संघर्ष, तुरुंगवास आणि निर्वासनातून परत आल्यानंतर त्या निवडणूक प्रचारात सक्रिय झाल्या. 27 डिसेंबर 2007 रोजी रावळपिंडी येथील लियाकत बाग येथे सभेनंतर बाहेर पडताना त्यांच्यावर गोळीबार आणि आत्मघाती स्फोटाचा हल्ला झाला. त्यांचा मृत्यू झाला; या हल्ल्यात आणखी अनेक लोक मारले गेले. या घटनेने पाकिस्तानच्या राजकारणाला पुन्हा एकदा हिंसक वळण दिले.

बेनझीर भुत्तो यांच्या हत्येची चौकशी करताना संयुक्त राष्ट्रांच्या आयोगाने 2010 मध्ये अत्यंत गंभीर निष्कर्ष नोंदवले. पाकिस्तानमधील अधिकाऱ्यांनी त्यांना पुरेसे संरक्षण देण्यात हयगय केली आणि हत्येनंतर घटनास्थळ हाताळण्यात व तपासात गंभीर त्रुटी राहिल्या; ह्या उणिवा हेतुतः ठेवण्यात आल्या असाव्यात असेही अहवालात नमूद करण्यात आले. मात्र हत्येचा अंतिम सूत्रधार निश्चित करण्याचे काम ह्यावेळी देखील पार पडले नाही. बहुतांश लोकांच्या मते हे काम लष्करशहा परवेझ मुशर्रफ यांच्या सांगण्यावरूनच केले गेले.

2017 मध्ये पाकिस्तानच्या दहशतवादविरोधी न्यायालयाने, ह्या प्रकरणातील पाच संशयितांना पुराव्याअभावी निर्दोष सोडले आणि माजी लष्करशहा परवेझ मुशर्रफ यांना फरार घोषित केले. घटनास्थळावरील हाताळणी आणि तपासातील निष्काळजीपणासाठी दोन वरिष्ठ पोलिस अधिकाऱ्यांना शिक्षा ठोठावण्यात आली. त्यामुळे बेनझीर यांच्या हत्येच्या प्रकरणात काही अधिकाऱ्यांविरुद्ध कारवाई झाली; पण हत्येमागील कारस्थान आणि सूत्रधार यांचे वास्तव समोर आलेच नाही. मुशर्रफ यांचा मृत्यू 2023 मध्ये दुबईत झाला. त्यांच्या मृत्यूची नेमकी चिकित्सा होऊ शकली नाही, अखेरच्या काळात त्यांची शारीरिक स्थिती संशयास्पद रित्या ढासळत गेली होती हे विशेष आहे.

पाकिस्तानी सत्तालालसेच्या साठमारीच्या दीर्घ इतिहासाच्या वर्तमान टप्प्यावर इम्रान खान यांचे नाव येते. एके काळचे गाजलेले क्रिकेटपटू इम्रान हे पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान आहेत. त्यांच्या राजकारणाचा प्रवास पाकिस्तानच्या पारंपरिक सत्ताकेंद्रांशी संघर्षातून गेला. एप्रिल 2022 मध्ये संसदेतील अविश्वास ठरावानंतर त्यांचे सरकार सत्तेतून गेले. त्यानंतर त्यांनी आपल्या समर्थकांना एकत्र करून सरकारविरोधी आंदोलन सुरू केले. 3 नोव्हेंबर 2022 रोजी वझीराबाद येथे त्यांच्या पक्षाच्या मोर्चावर गोळीबार झाला. इम्रान खान यांच्या पायाला गोळी लागली; त्यांच्या पक्षातील एक कार्यकर्ता मारला गेला आणि अनेक जण जखमी झाले. पक्षाने या हल्ल्याला स्पष्टपणे इम्रान यांच्या हत्येचा प्रयत्न म्हटलेलं.

हल्ल्यानंतर इम्रान खान यांनी तत्कालीन पंतप्रधान शाहबाज शरीफ, गृहमंत्री राणा सनाउल्ला आणि लष्करी गुप्तचर यंत्रणेतील मेजर जनरल फैसल नसीर यांच्यावर हल्ल्यात सहभागी असल्याचे आरोप केले. संबंधित व्यक्तींनी हे आरोप नाकारले. हल्ल्याच्या प्रकरणात प्रत्यक्ष गोळीबार करणारा मुहम्मद नदीम पकडला गेला. एप्रिल 2025 मध्ये दहशतवादविरोधी न्यायालयाने त्याला या हल्ल्यातील हत्येसाठी जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. ह्या हल्ल्यामागचे सुपीक डोके कुणाचे होते हे कधीही समजू शकले नाही.

इम्रान खान यांच्या कहाणीचा आणखी एक भाग म्हणजे त्यांची अटक आणि तुरुंगवास. ५ ऑगस्ट २०२३ रोजी त्यांना अटक करण्यात आली; त्यानंतर भ्रष्टाचारासह विविध प्रकरणांत त्यांच्याविरुद्ध खटले भरले गेले. त्यात कथित दोषसिद्धी झाली. इम्रान खान यांनी आणि त्यांच्या पाकिस्तान तेहरीक-ए-इन्साफ पक्षाने हे खटले राजकीय हेतूने प्रेरित असल्याचा आरोप केला. तुरुंगात असताना उजव्या डोळ्याची दृष्टी मोठ्या प्रमाणावर कमी झाल्याचे सांगितले गेले. दिवसागणिक त्यांचे आरोग्य ढासळत आहे, असे त्यांच्या बहिणी सातत्याने सांगत आहेत.

यंदाच्या ऑक्टोबरमध्येच, त्यांच्या पक्षाच्या प्रभावाखालील खैबर पख्तूनख्वा प्रांतात, पाकिस्तानच्या केंद्रातील सद्यकालीन सरकारने आणीबाणी लागू करून प्रांतीय सरकारचे अधिकार स्थगित केलेत. सरकारने त्यामागे वाढती दहशतवादी हिंसा आणि सुरक्षा व्यवस्थेतील अपयश कारणीभूत असल्याचे सांगितले; इम्रान यांच्या पक्षाने आकांडतांडव करुनही फायदा झाला नाही. इम्रान यांची तुरुंगात हत्या केली जाऊ शकते अथवा त्यांचा मृत्यू व्हावा ह्यासाठी व्यवस्था काम करत आहे असे त्यांचे कुटुंबिय सांगतात!

आजवरच्या ह्या रक्तरंजित सत्ता इतिहासाचे सत्य कधी बाहेर येईल हे कुणीच सांगू शकत नाही. औरंगजेबाचा सत्तेसाठी गळे घोटण्याचा वारसा पाकिस्तानी राजकारण्यांनी यशस्वी रित्या चालवला अन लियाकत अली खान हे या वर्तुळाचे शीर्षबिंदू ठरले. आगामी कालखंडात सत्तातूर मृत्यूचे वर्तुळ कधी आणि कसे पूर्ण होत जाईल हे कुणीच सांगू शकत नाही!

आज लियाकत अलींच्या खूनाला 75 वर्षे पूर्ण होतायत. रक्तरंजित सत्तालालसेचे पाकिस्तानी व्हर्जन अद्यापही कार्यरत आहे!

बुसानमध्ये माजिद माजिदी यांची मिड डे मिल सर्वोत्कृष्ट फिल्म, थेट ऑस्करच्या स्पर्धेत इंट्री

नरेंद्र बंडबे — Thu, 15 Oct 2026 23:25:57 +0530

इराणच्या माजिद माजिदी यांची मिड डे मिल ही फिल्म 31 व्या बुसान इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलची बेस्ट फिल्म ठरलेय. तर इंडोनेशियाच्या एडी काह्योनो यांच्या इबुकू या फिल्मला स्पेशल मेन्शन ज्युरी हा पुरस्कार मिळाला आहे. यंदा पहिल्यांदाच बुसानमध्ये न्यू करंट विभाग सुरु करण्यात आला. त्या विभागात भारताच्या शशांक वालियाचा हनेरे द पंच्छी अर्थात बर्ड ऑफ द डार्क सर्वोत्तम ठरला आहे.

बुसान इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल यंदापासून ऑस्कर क्वालिफाईड फिल्म फेस्टिव्हल झालाय. माजिद माजिदी यांच्या विजेत्या मिड जे मिलला आता ऑस्करच्या स्पर्धेत थेट इंट्री मिळालेली आहे.

काय आहे मिड डे मिलची गोष्ट:

माजिद माजिदी इराणमधल्या सामाजिक आर्थिक परिस्थितीवर भाष्य करण्यात पटाईत आहेत. मिड डे मिल या सिनेमाचा विषय ही असाच आहे. इराणमध्ये अघोषित हुकूमशाहीच आहे. या परिस्थितीत अडकलेला एक शिक्षक दाऊद सौलन अगदी डोंगराळ भागातल्या गावात नोकरी स्विकारतो. तीन महिन्यात तो कायम होणारेय. अट फक्त एकच. वर्गात ४२ मुलं आहेत. त्यातला एकही कमी व्हायला नको. पट कायम राहावा. आता शाळेच्या मध्यान्ह भोजनाची जबाबदारी घेतलेल्या व्यक्तीचा मृत्यू होतो. शाळेत येणारी मुलं इतकी गरीब आहेत की फक्त मिड डे मिल मिळतंय म्हणूनच शाळेत येत असतात. आता या मृत्यूमुळं मिड डे मिल बंद होणार, त्यामुळं शाळेत येणाऱ्या मुलांची संख्या घटणार आणि आपण नोकरीत कायम होणार नाही असं एकमेकांशी जोडलेल्या घडामोडी असल्याने दाऊद मिड डे मिल कायम सुरु राहण्यासाठी आपला आपला एक मार्ग काढतो. हा मार्ग तेलाच्या तस्करीचा आहे. यातून त्याला ज्या दिव्यातून जावं लागतं त्याची ही गोष्ट आहे. मिड डे मिल. या सिनेमाची सिनेमॅटोग्राफी हौमन बेहमनेशयांची आहे. त्यांनी माजिद माजिदीसोबत स्क्रिनप्लेही लिहिलाय. अतिशय उत्कंठावर्धक हा सिनेमा इराणच्या हुकूमशाही राजवटीच्या अनेक बाबींवर टीका करतो. अगदी साधं स्वप्न असलेला दाऊद सरकारी तंत्राच्या पेचात अडकतो आणि जेव्हा तो त्यातून मार्ग काढण्यासाठी अनैतिक मार्गात गुरफटला जातो तेव्हा तो नैतिक अनैतिकतेच्या फेऱ्यात न अडकता माणूस म्हणून ऱ्हासाकडे जातो. आता तो बाहेर कसा पडेल याची गोष्ट माजिदींनी चांगली गुंफलेय.

इबुकू - इंडोनेशियन फिल्म पहिल्यांदा स्पर्धेत विजेती:

यंदा बुसान इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये पहिल्यांदाच इंडोनेशियाच्या दोन फिल्म्स मुख्य स्पर्धेत होत्या. एडी काह्योनो यांची फिल्म इबुकू ही एका लोक कलाकार महिला आणि तिच्या मुलींमधल्या नातेसंबंधाची गोष्ट आहे. इंडोनेशियातला ही लोककला लोप पावत चालेलीय. या लोककलेवर उदारनिर्वाह करणाऱ्या सुमतीचा नवरा वारतो. आपल्या मुलीचं भलं व्हावं यासाठी ती तिचं लग्न एका वयस्कर माणसाशी करुन देते. याचा त्या मुलीला राग आलाय. आता ही मुलगी आपल्या नवऱ्याला सोडून सौदीत जाते. तिथं तिच्या वर हत्येचा आरोप लागलाय. तिला मृत्यूदंड मिळणार हे पक्कं आहे. आता सुमती आपल्या मुलीला सहीसलामत कशी परत आणणार याची गोष्ट इबुकू दाखवते. इबुकू म्हणजे आई. एका आई आपल्या मुलींसाठी काय करु शकते याची गोष्ट सिनेेमात आलीय. ख्रिस्टिन हकीम या इंडोनेशियातल्या प्रसिध्द अभिनेत्रीनं या आईची भूमिका केली आहे.

या व्यतिरीक्त चीनच्या द फर्स्ट टेस्ट ऑफ लोन्लीनेस या सिनेमाला सर्वोत्कृष्ठ अभिनेत्री आणि सर्वोत्तम आर्टिस्टिक कंट्रिब्युशन साऊंड असे दोन पुरस्कार मिळाले. तर टू बी ऑर्डिनरी या चायनीज सिनेमासाठी ली युन चानला सर्वोत्कृष्ठ दिग्दर्शनाचा पुरस्कार मिळाला आहे.

Francisca Casparina Fanggidaej: इंडोनेशियन फ्रान्सिस्का कॅस्परिना फंगिदायचा सन्मान; रेझाला APM मध्ये पुरस्कार

नरेंद्र बंडबे — Wed, 14 Oct 2026 14:42:26 +0530

Francisca Casparina Fanggidaej: इंडोनेशियाचा सुपरस्टार आणि दिग्दर्शक रेझा रहाडियन (Reza Rahadian) याच्या आगामी ‘कॅस्परिना’ (Casparina) सिनेमाला प्रतिष्ठेचा 'सीजे ईएनएम अवॉर्ड’ (CJ ENM Award) जाहीर झालाय. मागच्या वर्षी रेझाच्या दिग्दर्शकिय पदार्पण असलेल्या ऑन युअर लॅप (2025) ला बुसान आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये चार मानाचे पुरस्कार मिळाले होते. कॅस्परिना हा त्याचा दिग्दर्शक म्हणून दुसरा सिनेेमा आहे.

कॅस्परिना ही रेझाच्या आजीची गोष्ट आहे. त्याची आजी फ्रान्सिस्का कॅस्परिना फंगिदाय (Francisca Casparina Fanggidaej) या इंडोनेशियन स्वातंत्र्यलढ्यातल्या पत्रकार आणि संसद सदस्य होत्या. 1665 च्या राजकीय उलथापालथीनंतर त्यांना देशाबाहेर काढण्यात आलं. त्यांचे नागरिकत्व हिरावून घेतलं गेलं. जवळपास 36 वर्षे त्या युरोपात निर्वासित होत्या. या राजकीय वादळामुळे कॅस्परिना आणि तिच्या मुलांमध्ये निर्माण झालेली दशकांची ताटातूट, त्यातून पिढ्यान्‌पिढ्याचं दु:ख आणि आपली ओळख शोधण्याचा प्रवास, यावर रेझाने ही भावनिक कौटुंबिक गोष्ट विणलीय.

"ही केवळ एका देशाची राजकीय गोष्ट राहत नाही; यातली वेदना आणि घर तुटण्याचे दुःख हे जगभरातल्या कोणत्याही प्रेक्षकाला आतपर्यंत हलवून टाकणारे आहे...", असं ज्युरींनी कॅस्परिना सिनेमाची निवड करताना म्हटलंय.

या पुरस्कारासोबत चित्रपटाला 10,000 अमेरिकन डॉलर्सचे (सुमारे सव्वा आठ लाख रुपये) रोख विकास अनुदान मिळालंय. शिवाय, दक्षिण कोरियातील सिनेसृष्टीतील बलाढ्य संस्था असलेल्या 'CJ ENM'चे नाव या प्रोजेक्टशी जोडलं गेलंय. यामुळं चित्रपटाच्या इंटरनॅशनल को-प्रोडक्शन, डिस्ट्रीबुशन आणि जागतिक फिल्म फेस्टिव्हल सर्किटचे दरवाजे आता उघडलेत.

आपल्या पहिल्या पंकू अर्थात ऑन युवर लॅप (2025) या चित्रपटानंतर दिग्दर्शक म्हणून रेझाचा हा आंतरराष्ट्रीय पातळीवरचा महत्त्वाचा टप्पा ठरतोय. रेझा इंडोनेशियातला सर्वात बिझी आणि महागडा कलावंत आहे. यामुळं त्याच्या या सिनेमांना जागतिक मार्केट आणि व्यासपीठ मिळाल्यानं याचा फायदा इंडोनेशियन सिनेमाला होणारेय यात शंका नाही.

Tribeny Rais Movie: त्रिवेणी गिता रायचा एशियन फिल्म मार्केटमध्ये डबल धमाका

नरेंद्र बंडबे — Wed, 14 Oct 2026 14:06:25 +0530

Tribeny Rais A chronicle of minor things: बुसान आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिव्हलच्या 'एशियन कंटेंट्स अँड फिल्म मार्केट' (ACFM) मध्ये त्रिवेणी गिता रायनं बाजी मारलीये. तिने दोन प्रतिष्ठीत पुरस्कार मिळवले आहेत. त्रिवेणी (Tribeny Rai) सिक्कीमची इंडिपेंडेट फिल्ममेकर आहे. तिच्या आगामी 'अ क्रॉनिकल ऑफ मायनर थिंग्स' (A Chronicle of Minor Things) या चित्रपटानं सॉरफोंड अवॉर्ड' (Sørfond Award) आणि महोत्सवाचा मुख्य 'APM बुसान अवॉर्ड' (APM Busan Award) आपल्या नावावर केलाय.

'एशियन प्रोजेक्ट मार्केट' (APM) सिनेमाच्या को-प्रोडक्शनसाठी आशियातलं सर्वात मोठं सह-निर्मिती व्यासपीठ मानलं जातं.

ज्युरींने 'अ क्रॉनिकल ऑफ मायनर थिंग्स' (A Chronicle of Minor Things) चित्रपटाच्या पटकथेचे विशेष कौतुक केलंय. भडक मांडणी न करता, कथेत अगदी सहज आणि शांतपणे सामाजिक प्रश्न गुंफण्याची त्रिवेणीची शैली ज्युरींना विशेष आवडली. सिक्कीमच्या गावात घडणारं या कथानकातली मानवी भावना आणि मांडणी जगभरातल्या प्रेक्षकांना जोडून घेणारी आहे, असे त्रिवेणीला मिळालेल्या सन्मानपत्रात नमूद करण्यात आले.

या पुरस्कारमुळं चित्रपटाच्या निर्मितीला मोठा आर्थिक आणि आंतरराष्ट्रीय पाठबळ मिळणार आहे. 'APM बुसान अवॉर्ड' अंतर्गत फिल्म डेव्हलपमेनेटसाठी 15,000 डॉलर्स (सुमारे 12.5 लाख रुपये) रोख अनुदान मिळालंय. तर 'सॉरफोंड अवॉर्ड'मुळे नॉर्वेच्या प्रसिद्ध 'द नॉर्वेजियन साऊथ फिल्म फंड'शी थेट जोडणी होऊन युरोपियन सह-निर्मितीचा मार्ग मोकळा झालाय.

ईशान्य भारतासारख्या दुर्गम भागातील कथांना जागतिक पातळीवर मान्यता मिळणे ही भारतीय स्वतंत्र सिनेमासाठी अत्यंत आश्वासक आणि अभिमानाची गोष्ट आहे. त्रिवेणी या यशानं भारतातल्या इंडेपेन्डेंट फिल्ममेकर्सच्या चळवळीला नवी उमेद मिळालेय.

मागच्या वर्षी त्रिवेणीचा शेप ऑफ मोमो (2025) या सिनेमाला बुसान आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवलमध्ये व्हिजन आशिया विभागात दोन महत्त्वाचे पुरस्कार मिळाले होते.

महत्त्वाच्या इतर बातम्या:

Nana Patekar on Irfan Khan: इरफान खानची आठवण काढताना नाना झालेले भावूक, अभिनेत्याच्या शेवटच्या इच्छेबद्दल सांगताना म्हणालेले, 'त्याच्या कबरीजवळ जाऊन...'