Hartalika 2026: हरतालिका व्रतात वाळू-मातीचे शिवलिंगच अनिवार्य असते का? जर नाही केले तर? अनेकांच्या प्रश्नाचे उत्तर, धार्मिक मान्यता जाणून घ्या...

Hartalika 2026: हरतालिका व्रतात भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. मात्र, शिवलिंग वाळूचेच असणे अनिवार्य आहे का, यामागील धार्मिक मान्यता आणि परंपरा काय आहे? जाणून घेऊया...

Hartalika 2026

Source : ABPLIVE AI

Hartalika 2026: नुकताच गोकुळाष्टमीचा सण साजरा झाला, आता उत्सुकता आहे ती म्हणजे गणेशोत्सवाची.. यानिमित्त सर्वत्र उत्साहाचे वातावरण आणि जय्यत तयारी सुरू आहे. मात्र गणेशोत्सवापूर्वी हरतालिका व्रत केले जाते. आणि हिंदू धर्मात हे व्रत अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. हरतालिका व्रत हे भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या भक्तीला समर्पित असलेले महत्त्वाचे व्रत मानले जाते. हरतालिका व्रत म्हटले की अनेक घरांमध्ये वाळू किंवा मातीचे शिवलिंग तयार करून भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. मात्र, शिवलिंग वाळूचेच असणे अनिवार्य आहे का, याबाबत अनेकांच्या मनात प्रश्न असतो. यामागील धार्मिक मान्यता आणि परंपरा काय आहे? जाणून घेऊया...

महाराष्ट्रातील 2026 च्या पंचांगानुसार हरतालिका आणि गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी?

हरतालिका तृतीया: सोमवार, 14 सप्टेंबर 2026
गणेश चतुर्थी: सोमवार, 14 सप्टेंबर 2026
दोन्ही तिथी महाराष्ट्रातील पंचांगात याच दिवशी दाखवल्या आहेत.

हरतालिका तिथी कधी सुरू होते? पूजा मुहूर्त कधी आहे?

धार्मिक मान्यतेनुसार, हरतालिका तृतीयेच्या दिवशी महिला भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करून व्रत करतात. पंचांग गणनेनुसार तृतीया तिथी 13 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7.08 वाजता सुरू होऊन 14 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7.06 वाजता समाप्त होते. हरतालिका पूजेचा प्रातःकालीन मुहूर्त 14 सप्टेंबरला पहाटेपासून सकाळी 7.06 वाजेपर्यंत दिला आहे.

• वैदिक पंचांगानुसार, यंदा तृतीया तिथी - 13 सप्टेंबर सकाळी 7:08 वाजता सुरू
• तृतीया तिथी समाप्ती - 14 सप्टेंबर सकाळी 7:06 वाजता समाप्ती
• हरतालिका पूजा मुहूर्त सकाळी 6:22 ते 7:06 आहे.

हरतालिका व्रतामध्ये वाळूचे शिवलिंग बनवण्यामागे धार्मिक महत्त्व काय? (Hartalika 2026)

पार्वतीने केलेली साधना: पौराणिक कथेनुसार, देवी पार्वतीने भगवान शिवाला पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तप केले. हरतालिकेच्या पूजेत त्या तपश्चर्येचे स्मरण केले जाते.
वाळूचे शिवलिंग: पार्वतीने स्वतःच्या हाताने वाळू-मातीचे शिवलिंग तयार करून त्याची पूजा केली, अशी लोकपरंपरा आहे. त्यामुळे हरतालिकेला वाळूचे शिवलिंग बनवून त्याची पूजा करण्याची प्रथा रूढ झाली.
नश्वरतेचे प्रतीक: वाळूचे शिवलिंग सहज तयार होते आणि नंतर विसर्जित केले जाते. यात सृष्टी, स्थिती आणि लय यांचे प्रतीकात्मक दर्शन मानले जाते.
शिव-पार्वतीच्या एकत्वाची पूजा: या दिवशी शिवलिंगासोबत पार्वतीची पूजा केली जाते. त्यामुळे वैवाहिक सौख्य, अखंड सौभाग्य आणि मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी प्रार्थना केली जाते.

हरतालिका व्रतात वाळूचे शिवलिंगच करणे अनिवार्य आहे का?

हरतालिका व्रतात वाळूचे शिवलिंगच करणे अनिवार्य आहे, असा सर्वत्र एकसारखा शास्त्रीय नियम नाही. ही मुख्यतः हरतालिका व्रताची पारंपरिक पूजा-पद्धत आहे; घराण्यानुसार पद्धतीत फरक आढळतो. या व्रतात ‘वाळूचेच शिवलिंग’ असा आग्रह नाही, असे महाराष्ट्रातील मराठी विश्वकोशाच्या हरितालिका नोंदीवरून दिसते. त्यात पूजास्थानी वाळूची किंवा मातीची पार्वतीची मूर्ती तसेच शिवलिंग स्थापित करण्याचा उल्लेख आहे. तसेच सांप्रत काळात मातीच्या रंगीत शिव-पार्वतीच्या मूर्तींची पूजा केली जाते, असेही नमूद आहे. म्हणूनच वाळू उपलब्ध नसेल तर स्वच्छ मातीपासून शिवलिंग तयार करून पूजा करण्याची परंपरागत पद्धत स्वीकारता येते, असा अर्थ या संदर्भातून निघतो. काही ठिकाणी तयार शिव-पार्वतीच्या मूर्तींचीही पूजा केली जाते. हरतालिकेतील वाळू-मातीचे शिवलिंग हे केवळ एक पूजासाहित्य नसून देवी पार्वतीच्या तपश्चर्येचे स्मरण आणि शिव-पार्वतीच्या एकरूपतेचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे महत्त्व वाळूच्या पदार्थापेक्षा श्रद्धा, पूजा-विधी आणि व्रतकथेच्या परंपरेला दिले जाते.

हरतालिकेला शिवलिंग कसे तयार करावे? शास्त्रात काय सांगितले आहे?

• वाळू किंवा मातीचे शिवलिंग तयार करण्याची हरतालिकेच्या पूजेत पारंपरिक पद्धत आहे.
• स्वच्छ वाळू किंवा चिकणमाती घेऊन त्यात थोडे पाणी मिसळून घट्ट गोळा तयार करावा.
• त्यापासून हाताने शिवलिंगाचा आकार तयार करून ते स्वच्छ पाटावर किंवा पूजेच्या जागी ठेवावे.
• शिवलिंगासोबत देवी पार्वतीची मूर्ती ठेवून शिव-पार्वतीची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
• धार्मिक कथेनुसार, देवी पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी तपश्चर्या केली आणि शिवाची आराधना केली. 
• त्यामुळे हरतालिकेच्या दिवशी शिवलिंग तयार करून पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे.
• हरतालिका पूजाविधीत वाळूची किंवा मातीची पार्वतीची मूर्ती आणि शिवलिंग स्थापित करण्याचा उल्लेख आढळतो.
• त्यामुळे फक्त वाळूचेच शिवलिंग केले पाहिजे, अन्यथा व्रत पूर्ण होत नाही, असा सार्वत्रिक धार्मिक नियम असल्याचे दिसत नाही.
• वाळू उपलब्ध नसल्यास मातीचे शिवलिंग करण्याची पारंपरिक पद्धतही आढळते.
• या पूजेत शिवलिंग तयार करण्यापेक्षा श्रद्धा, संकल्प आणि शिव-पार्वतीचे स्मरण यांना अधिक महत्त्व दिले जाते.
• घराण्याची किंवा स्थानिक पूजा-पद्धती वेगळी असल्यास ती परंपरा पाळणे योग्य मानले जाते.

हेही वाचा :

(टीप : वरील सर्व बाबी एबीपी माझा केवळ माहिती म्हणून वाचक-प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवत आहे. यातून एबीपी माझा कोणताही दावा करत नाही.)